वत्स उवाच
एवं सा शपथं कृत्वा धेनुर्वै सत्यवादिनी । अनुज्ञाता मृगेद्रेण प्रयाता पुत्रवत्सला
अश्रुपूर्णमुखी दीना वेपमाना सुदुःखिता । हंभारवं प्रमुंचंती पतिता शोकसागरे
करीव चरणग्राहं गृहीतः सलिलाशये । अशक्ता स्वपरित्राणे विलपंती मुहुर्मुहुः
सा तत्र गोकुलं प्राप्ता हरिन्नद्यास्तटे स्थितम् । श्रुत्वा वत्सं तु क्रोशंतं पर्यधावत संमुखी
उपसृप्य च तं बालं वाष्पपर्याकुलेक्षणम् । संप्राप्य मातरं वत्सः शंकितः परिपृच्छति
न ते पश्याम्यहं स्वास्थ्यं धैर्यं नैवाद्य लक्षये । उद्विग्ना चापि ते दृष्टिर्भीता चातीव लक्ष्यसे
पिब पुत्र स्तनं मेद्य कारणं यदि पृच्छसि । अशक्ताहं तवाख्यातुं कुरु तृप्तिं यथेप्सिताम्
अपश्चिमं तु ते पुत्र दुर्लभं मातृदर्शनम् । एकाहमद्य मे पीत्वा प्रभाते कस्य पास्यसि
त्वां त्यक्त्वा पुत्र गंतव्यं शपथैरागताह्यहम् । क्षुतक्षामस्य च व्याघ्रस्य दातव्यमात्मजीवितम्
नंदायाश्च वचःश्रुत्वा वत्सो वचनमव्रवीत् । अहं तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गंतुमिच्छसि
श्लाघ्यं ममापि मरणं त्वया सह न संशयः । एकाकिनाऽपि मर्तव्यं मयार्तेन त्वया बिना
यदि मां सहितं मातर्वने व्याघ्रो हनिष्यति । या गतिर्मातृभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति
तस्मादवश्यं यास्यामि त्वया सह न संशयः । अथवा तिष्ठमातस्त्वं शपथाः संतु ते मम
नास्ति मातृसमो बंधुर्बालानां क्षीरजीविनाम् । नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः
नास्ति मातृसमः स्नेहो नास्ति मातृसमं सुखम् । नास्ति मातृसमो देव इह लोके परत्र च
एवं वै परमो धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः । ये तिष्ठंति सदा पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्
ममैव विहितो मृत्युर्न त्वं पुत्रागमिष्यसि । न चायमन्यजीवानां मृत्युः स्यादन्यमृत्युना
अपश्चिममिमं पुत्र मातृसंदेशमुत्तमम् । अत्रातिष्ठस्व मद्वाक्यात्ततः शुश्रूषणं पुनः
जले स्थले च विचरन्प्रमादं तात मा कुरु । प्रमादात्सर्वभूतानि विनश्यंति न संशयः
न च लोभेन चर्तव्यं विषमस्थं तृणं क्वचित् । लोभाद्विनाशः सर्वेषामिह लोके परत्र च
समुद्रमटवीं पुत्र विशंति लोभमोहिताः । लोभादकार्यमत्युग्रं विद्वानपि समाचरेत्
लोभात्प्रमादाद्विस्रंभात्त्रिभिर्नाशो भवेन्नृणाम् । तस्माल्लोभं न कुर्वीत न प्रमादं न विश्वसेत्
आत्मा हि सततं पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नतः । सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च म्लेच्छचोरादिसंकटात्
तिरश्चां पापयोनीनामेकत्र वसतामपि । विपरीतानि चित्तानि विज्ञायते न पुत्रक
नखीनां च नदीनां च शृंगिणां शस्त्रधारिणाम् । न विश्वासस्त्वया कार्यः स्त्रीणां प्रेष्य जनस्य च
न विश्वसेदविश्वस्तो विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्धयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृंतति
न विश्वसेत्स्वदेहेपि बलिष्ठे भीतचेतसि । वक्ष्यंति गूढमत्यर्थ सुप्तं मत्तं प्रमादतः
गंधः सर्वत्र सततमाघ्रातव्यः प्रयत्नतः । गावः पश्यंति गंधेन राजानश्चारचक्षुषा
नैकस्तिष्ठेद्दने घोरे धर्ममेकं च चिंतयेत् । न चोद्वेगस्त्वया कार्यः सर्वस्य मरणं ध्रुवम्
यथाहि पथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य तिष्ठति । विश्रम्य च पुनर्याति तद्दद्भूतसमागमः
पुत्र नित्यं जगत्सर्वं तत्रैकः शोचसे कथम् । तावत्त्वं शोकमुत्सृज्य मद्वाम्यमनुपालय
शिरस्याघ्राय तं पुत्रमवलिह्य च मूर्द्धनि । शोकेन महता विष्टा वाष्पव्याकुललोचना
विनिःश्वसंती नागीव दीर्घमुष्णं मुहुर्मुहुः । पुत्रहीनं जगच्छून्यं प्रपश्यंतीव साऽ भवत्
महापंकनिमग्रेव तिष्ठती चावसीदती । विलप्य नंदिनी पुत्रमुवाचेदं पुनर्वचः
नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति पुत्रसमं सुखम् । नास्ति पुत्रसमा प्रीतिर्नास्ति पुत्रसमा गतिः
अपुत्रस्य जगच्छून्यमपुत्रस्य गृहेऽसुखम् । पुत्रेणलभते लोकमपुत्रो नरकं व्रजेत्
लोको वदति वाक्यानि चंदनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वंगश्चंदनादतिशीतलः
evaṃ sā śapathaṃ kṛtvā dhenurvai satyavādinī | anujñātā mṛgedreṇa prayātā putravatsalā
aśrupūrṇamukhī dīnā vepamānā suduḥkhitā | haṃbhāravaṃ pramuṃcaṃtī patitā śokasāgare
karīva caraṇagrāhaṃ gṛhītaḥ salilāśaye | aśaktā svaparitrāṇe vilapaṃtī muhurmuhuḥ
sā tatra gokulaṃ prāptā harinnadyāstaṭe sthitam | śrutvā vatsaṃ tu krośaṃtaṃ paryadhāvata saṃmukhī
upasṛpya ca taṃ bālaṃ vāṣpaparyākulekṣaṇam | saṃprāpya mātaraṃ vatsaḥ śaṃkitaḥ paripṛcchati
na te paśyāmyahaṃ svāsthyaṃ dhairyaṃ naivādya lakṣaye | udvignā cāpi te dṛṣṭirbhītā cātīva lakṣyase
piba putra stanaṃ medya kāraṇaṃ yadi pṛcchasi | aśaktāhaṃ tavākhyātuṃ kuru tṛptiṃ yathepsitām
apaścimaṃ tu te putra durlabhaṃ mātṛdarśanam | ekāhamadya me pītvā prabhāte kasya pāsyasi
tvāṃ tyaktvā putra gaṃtavyaṃ śapathairāgatāhyaham | kṣutakṣāmasya ca vyāghrasya dātavyamātmajīvitam
naṃdāyāśca vacaḥśrutvā vatso vacanamavravīt | ahaṃ tatra gamiṣyāmi yatra tvaṃ gaṃtumicchasi
ślāghyaṃ mamāpi maraṇaṃ tvayā saha na saṃśayaḥ | ekākinā'pi martavyaṃ mayārtena tvayā binā
yadi māṃ sahitaṃ mātarvane vyāghro haniṣyati | yā gatirmātṛbhaktānāṃ dhruvaṃ sā me bhaviṣyati
tasmādavaśyaṃ yāsyāmi tvayā saha na saṃśayaḥ | athavā tiṣṭhamātastvaṃ śapathāḥ saṃtu te mama
nāsti mātṛsamo baṃdhurbālānāṃ kṣīrajīvinām | nāsti mātṛsamo nātho nāsti mātṛsamā gatiḥ
nāsti mātṛsamaḥ sneho nāsti mātṛsamaṃ sukham | nāsti mātṛsamo deva iha loke paratra ca
evaṃ vai paramo dharmaḥ prajāpativinirmitaḥ | ye tiṣṭhaṃti sadā putrāste yāṃti paramāṃ gatim
mamaiva vihito mṛtyurna tvaṃ putrāgamiṣyasi | na cāyamanyajīvānāṃ mṛtyuḥ syādanyamṛtyunā
apaścimamimaṃ putra mātṛsaṃdeśamuttamam | atrātiṣṭhasva madvākyāttataḥ śuśrūṣaṇaṃ punaḥ
jale sthale ca vicaranpramādaṃ tāta mā kuru | pramādātsarvabhūtāni vinaśyaṃti na saṃśayaḥ
na ca lobhena cartavyaṃ viṣamasthaṃ tṛṇaṃ kvacit | lobhādvināśaḥ sarveṣāmiha loke paratra ca
samudramaṭavīṃ putra viśaṃti lobhamohitāḥ | lobhādakāryamatyugraṃ vidvānapi samācaret
lobhātpramādādvisraṃbhāttribhirnāśo bhavennṛṇām | tasmāllobhaṃ na kurvīta na pramādaṃ na viśvaset
ātmā hi satataṃ putra rakṣitavyaḥ prayatnataḥ | sarvebhyaḥ śvāpadebhyaśca mlecchacorādisaṃkaṭāt
tiraścāṃ pāpayonīnāmekatra vasatāmapi | viparītāni cittāni vijñāyate na putraka
nakhīnāṃ ca nadīnāṃ ca śṛṃgiṇāṃ śastradhāriṇām | na viśvāsastvayā kāryaḥ strīṇāṃ preṣya janasya ca
na viśvasedaviśvasto viśvaste nātiviśvaset | viśvāsāddhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛṃtati
na viśvasetsvadehepi baliṣṭhe bhītacetasi | vakṣyaṃti gūḍhamatyartha suptaṃ mattaṃ pramādataḥ
gaṃdhaḥ sarvatra satatamāghrātavyaḥ prayatnataḥ | gāvaḥ paśyaṃti gaṃdhena rājānaścāracakṣuṣā
naikastiṣṭheddane ghore dharmamekaṃ ca ciṃtayet | na codvegastvayā kāryaḥ sarvasya maraṇaṃ dhruvam
yathāhi pathikaḥ kaścicchāyāmāśritya tiṣṭhati | viśramya ca punaryāti taddadbhūtasamāgamaḥ
putra nityaṃ jagatsarvaṃ tatraikaḥ śocase katham | tāvattvaṃ śokamutsṛjya madvāmyamanupālaya
śirasyāghrāya taṃ putramavalihya ca mūrddhani | śokena mahatā viṣṭā vāṣpavyākulalocanā
viniḥśvasaṃtī nāgīva dīrghamuṣṇaṃ muhurmuhuḥ | putrahīnaṃ jagacchūnyaṃ prapaśyaṃtīva sā' bhavat
mahāpaṃkanimagreva tiṣṭhatī cāvasīdatī | vilapya naṃdinī putramuvācedaṃ punarvacaḥ
nāsti putrasamaḥ sneho nāsti putrasamaṃ sukham | nāsti putrasamā prītirnāsti putrasamā gatiḥ
aputrasya jagacchūnyamaputrasya gṛhe'sukham | putreṇalabhate lokamaputro narakaṃ vrajet
loko vadati vākyāni caṃdanaṃ kila śītalam | putragātrapariṣvaṃgaścaṃdanādatiśītalaḥ
«Сотворив так клятву, правдивая корова, отпущенная владыкою зверей, пошла, любящая сына: с лицом, полным слёз, жалкая, дрожащая, весьма скорбная, испуская мычание, упавшая в океан скорби — словно слон, схваченный за ногу в водоёме, неспособная спасти себя, причитающая снова и снова. Достигла она там коровьего стана, стоящего на берегу зелёной реки; и, услышав кричащего телёнка, подбежала навстречу. Приблизившись к тому дитяти с очами, полными слёз, обретя мать, телёнок встревоженно расспрашивает: „Не вижу я у тебя покоя и вовсе не примечаю ныне твёрдости; смятён взор твой, и кажешься ты весьма испуганной“. — „Пей, сын, мой сосец ныне, если спрашиваешь о причине; неспособна я тебе поведать — насыться, сколько желаешь. Последнее это и труднодоступное видение матери: выпив моего один день, чьё будешь ты пить на рассвете? Оставив тебя, должно мне идти: по клятвам пришла я, и изнурённому голодом тигру должна быть отдана моя жизнь“. Услышав слово Нанды, телёнок сказал: „Я пойду туда, куда ты желаешь идти. Похвальна и моя смерть вместе с тобою, нет сомнения; а одному мне, страждущему без тебя, всё равно умирать. Если, о мать, убьёт меня тигр в лесу вместе с тобою, — какая участь у преданных матери, та непременно будет мне. Потому непременно пойду я с тобою, нет сомнения; или же останься, о мать, — да будут тебе мои клятвы. Нет у малых, живущих молоком, родича, равного матери; нет владыки, равного матери, нет прибежища, равного матери; нет любви, равной материнской, нет счастья, равного матери; нет бога, равного матери, ни в этом мире, ни в ином. Такова высшая дхарма, установленная владыкою тварей: сыновья, что всегда стоят [при матери], идут к высшей участи“. — „Мне назначена смерть, а не тебе, сын, идти; и не бывает у иных живых смерти чужою смертью. Последний этот и наилучший материнский наказ: останься здесь по слову моему, и затем вновь послушание. Бродя в воде и на суше, не твори беспечности, сынок: от беспечности гибнут все существа. И не должно из жадности щипать траву где-либо в опасном месте: от жадности гибель у всех. Обмороченные жадностью, входят в океан и в лес; от жадности даже учёный совершает недолжное и весьма страшное. От жадности, беспечности и доверчивости — тремя — бывает гибель у людей; потому не твори жадности и не доверяй. Себя всегда должно беречь со тщанием ото всех хищников и от беды млеччхов, воров и прочих. У животных дурного лона, даже живущих в одном месте, превратные мысли не познаются, сыночек. Когтистым и рекам, рогатым и носящим оружие, женщинам и слугам не должно тобою творить доверия. Недоверчивый да не доверяет, а доверенному да не доверяет чрезмерно: страх, родившийся от доверия, подсекает даже корни. Не доверяй и своему телу, сильному, когда сердце страшливо: нападут тайно на спящего и на пьяного по беспечности. Запах всюду должен быть постоянно обоняем со тщанием: коровы видят запахом, а цари — оком соглядатаев. Да не стоит один в страшном лесу и да помышляет об одной дхарме; и не должно тебе тревожиться: у всякого смерть неизбежна. Как какой-нибудь путник, прибегнув к тени, стоит и, отдохнув, вновь идёт, — такова же и сходка существ. Весь мир таков всегда; о чём там ты один скорбишь? Покамест, отбросив скорбь, соблюдай слово моё“. Поцеловав того сына в голову и облизав в темя, охваченная великою скорбью, с глазами, полными слёз, вздыхая долго и жарко, словно змея, видя мир без сына пустым, стоя и изнемогая, словно погружённая в великую грязь, — причитая, Нандини сказала сыну такое слово: „Нет любви, равной любви к сыну; нет счастья, равного сыну; нет радости, равной сыну; нет прибежища, равного сыну. У бездетного мир пуст, у бездетного в доме безрадостно; сыном обретает [он] мир, а бездетный идёт в ад. Говорит мир слова: сандал, мол, прохладен, — а объятие тела сына куда прохладнее сандала“».
3698534b314f · publicado 3 sept 2026, 4:13:27 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Наставление матери — целый устав осторожности: не жадничай, не доверяй, нюхай воздух, не стой один. Ни слова о богах; она учит выживать в лесу, и потому её речь достовернее всякой проповеди.
Телёнок отвечает единственным доводом, который у него есть: без тебя всё равно умирать. И тут же произносит то, ради чего эту главу помнят: нет бога, равного матери, ни здесь, ни в ином мире.
А её последнее слово — не о долге и не о смерти, а о том, что объятие сына прохладнее сандала. Утешения нет; есть только точность, с какой названо то, что она теряет.