श्रीमद्भागवतम्
Victory to the Dwelling of All10.90.15-27
4863 / 5136
Linuxपन्ने पलटें
श्रीमद्भागवतम् · 10.90.15-27

mahiṣya ūcuḥ

देवनागरी

कुररि विलपसि त्वं वीत-निद्रा न शेषे
स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः
वयम् इव सखि कच्चिद् गाढ-निर्विद्ध-चेता
नलिन-नयन-हासोदार-लीलेक्षितेन
नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अदृष्ट-बन्धुस्
त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि
दास्यं गत वयम् इवाच्युत-पाद-जुष्टां
किं वा स्रजं स्पृहयसे कवरेण वोढुम्
भो भोः सदा निष्टनसे उदन्वन्न् अलब्ध-निद्रो ऽधिगत-प्रजागरः
किम् वा मुकुन्दापहृतात्म-लाञ्छनः प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम्
त्वं यक्ष्मणा बलवतासि गृहीत इन्दो
क्षीणस् तमो न निज-दीधितिभिः क्षिणोषि
कच्चिन् मुकुन्द-गदितानि यथा वयं त्वं
विस्मृत्य भोः स्थगित-गीर् उपलक्ष्यसे नः
किं न्व् आचरितम् अस्माभिर् मलयानिल ते ऽप्रियम्
गोविन्दापाङ्ग-निर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम्
मेघ श्रीमंस् त्वम् असि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं
श्रीवत्साङ्कं वयम् इव भवान् ध्यायति प्रेम-बद्धः
अत्य्-उत्कण्ठः शवल-हृदयो ऽस्मद्-विधो बाष्प-धाराः
स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर् दुःख-दस् तत्-प्रसङ्गः
प्रिय-राव-पदानि भाषसे मृत-सञ्जीविकयानया गिरा
करवाणि किम् अद्य ते प्रियं वद मे वल्गित-कण्ठ कोकिल
न चलसि न वदस्य् उदार-बुद्धे क्षिति-धर चिन्तयसे महान्तम् अर्थम्
अपि बत वसुदेव-नन्दनाङ्घ्रिं वयम् इव कामयसे स्तनैर् विधर्तुम्
शुष्यद्-ध्रदाः करशिता बत सिन्धु-पत्न्यः
सम्प्रत्य् अपास्त-कमल-श्रिय इष्ट-भर्तुः
यद्वद् वयं मधु-पतेः प्रणयावलोकम्
अप्राप्य मुष्ट-हृदयाः पुरु-कर्शिताः स्म
हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूह्य् अङ्ग शौरेः कथां
दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा
किं वा नश् चल-सौहृदः स्मरति तं कस्माद् भजामो वयं
क्षौद्रालापय काम-दं श्रियम् ऋते सैवैक-निष्ठा स्त्रियाम्
इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे
क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम्
श्रुत-मात्रो ऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः
उरु-गायोरु-गीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः
याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पाद-संवाहनादिभिः
जगद्-गुरुं भर्तृ-बुद्ध्या तासां किम् वर्ण्यते तपः

लिप्यंतरण (IAST)

kurari vilapasi tvaṃ vīta-nidrā na śeṣe
svapiti jagati rātryām īśvaro gupta-bodhaḥ
vayam iva sakhi kaccid gāḍha-nirviddha-cetā
nalina-nayana-hāsodāra-līlekṣitena
netre nimīlayasi naktam adṛṣṭa-bandhus
tvaṃ roravīṣi karuṇaṃ bata cakravāki
dāsyaṃ gata vayam ivācyuta-pāda-juṣṭāṃ
kiṃ vā srajaṃ spṛhayase kavareṇa voḍhum
bho bhoḥ sadā niṣṭanase udanvann alabdha-nidro 'dhigata-prajāgaraḥ
kim vā mukundāpahṛtātma-lāñchanaḥ prāptāṃ daśāṃ tvaṃ ca gato duratyayām
tvaṃ yakṣmaṇā balavatāsi gṛhīta indo
kṣīṇas tamo na nija-dīdhitibhiḥ kṣiṇoṣi
kaccin mukunda-gaditāni yathā vayaṃ tvaṃ
vismṛtya bhoḥ sthagita-gīr upalakṣyase naḥ
kiṃ nv ācaritam asmābhir malayānila te 'priyam
govindāpāṅga-nirbhinne hṛdīrayasi naḥ smaram
megha śrīmaṃs tvam asi dayito yādavendrasya nūnaṃ
śrīvatsāṅkaṃ vayam iva bhavān dhyāyati prema-baddhaḥ
aty-utkaṇṭhaḥ śavala-hṛdayo 'smad-vidho bāṣpa-dhārāḥ
smṛtvā smṛtvā visṛjasi muhur duḥkha-das tat-prasaṅgaḥ
priya-rāva-padāni bhāṣase mṛta-sañjīvikayānayā girā
karavāṇi kim adya te priyaṃ vada me valgita-kaṇṭha kokila
na calasi na vadasy udāra-buddhe kṣiti-dhara cintayase mahāntam artham
api bata vasudeva-nandanāṅghriṃ vayam iva kāmayase stanair vidhartum
śuṣyad-dhradāḥ karaśitā bata sindhu-patnyaḥ
sampraty apāsta-kamala-śriya iṣṭa-bhartuḥ
yadvad vayaṃ madhu-pateḥ praṇayāvalokam
aprāpya muṣṭa-hṛdayāḥ puru-karśitāḥ sma
haṃsa svāgatam āsyatāṃ piba payo brūhy aṅga śaureḥ kathāṃ
dūtaṃ tvāṃ nu vidāma kaccid ajitaḥ svasty āsta uktaṃ purā
kiṃ vā naś cala-sauhṛdaḥ smarati taṃ kasmād bhajāmo vayaṃ
kṣaudrālāpaya kāma-daṃ śriyam ṛte saivaika-niṣṭhā striyām
itīdṛśena bhāvena kṛṣṇe yogeśvareśvare
kriyamāṇena mādhavyo lebhire paramāṃ gatim
śruta-mātro 'pi yaḥ strīṇāṃ prasahyākarṣate manaḥ
uru-gāyoru-gīto vā paśyantīnāṃ ca kiṃ punaḥ
yāḥ samparyacaran premṇā pāda-saṃvāhanādibhiḥ
jagad-guruṃ bhartṛ-buddhyā tāsāṃ kim varṇyate tapaḥ

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
कुररि विलपसि त्वम् वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरः गुप्त-बोधःkurari vilapasi tvam vīta-nidrā na śeṣe svapiti jagati rātryām īśvaraḥ gupta-bodhaḥ«о курари, ты причитаешь, лишённая сна, не спишь; в мире ночью спит господь, чьё пробуждение сокрыто;; курари причитаешь ты лишённосонная не спишь спит в мире ночью господь сокрытопробуждённый
वयम् इव सखि कच्चित् गाढ-निर्विद्ध-चेताः नलिन-नयन-हास-उदार-लीला-ईक्षितेनvayam iva sakhi kaccit gāḍha-nirviddha-cetāḥ nalina-nayana-hāsa-udāra-līlā-īkṣitenaне так ли, подруга, и у тебя сердце глубоко пронзено — взглядом лотосоокого, [его] улыбкою и щедрою игрою?; нас как, подруга, ли глубокопронзённосердечная лотосоокогоулыбкащедроигровзглядом
नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अ-दृष्ट-बन्धुः त्वम् रोरवीषि करुणम् बत चक्रवाकिnetre nimīlayasi naktam a-dṛṣṭa-bandhuḥ tvam roravīṣi karuṇam bata cakravāki«ты смыкаешь очи ночью, не видя друга, и жалобно кричишь, увы, о чакраваки;; очи смыкаешь ночью невидендружная ты кричишь жалобно увы чакраваки
दास्यम् गता वयम् इव अच्युत-पाद-जुष्टाम् किम् वा स्रजम् स्पृहयसे कवरेण वोढुम्dāsyam gatā vayam iva acyuta-pāda-juṣṭām kim vā srajam spṛhayase kavareṇa voḍhumили, придя в рабство, как мы, ты жаждешь нести в косе венок, послуживший стопам Ачьюты?; рабство пришедшая нас как Ачьютыстопамипослужившую или венок жаждешь косою нести
भोः भोः सदा निष्टनसे उदन्वन् अ-लब्ध-निद्रः अधिगत-प्रजागरःbhoḥ bhoḥ sadā niṣṭanase udanvan a-labdha-nidraḥ adhigata-prajāgaraḥ«эй, эй, ты всегда стонешь, о океан, не обретший сна, впавший в бессонницу;; эй эй всегда стонешь океан необретённосонный обретённободрствующий
किम् वा मुकुन्द-अपहृत-आत्म-लाञ्छनः प्राप्ताम् दशाम् त्वम् च गतः दुर्-अत्ययाम्kim vā mukunda-apahṛta-ātma-lāñchanaḥ prāptām daśām tvam ca gataḥ dur-atyayāmили и ты, у кого Мукунда похитил примету самости, пришёл в состояние непреодолимое?; или Мукундойпохищенносамостипримета обретённое состояние ты же пришедший непреодолимое
त्वम् यक्ष्मणा बल-वता असि गृहीतः इन्दो क्षीणः तमः न निज-दीधितिभिः क्षिणोषिtvam yakṣmaṇā bala-vatā asi gṛhītaḥ indo kṣīṇaḥ tamaḥ na nija-dīdhitibhiḥ kṣiṇoṣi«ты схвачен сильною чахоткою, о месяц, исхудал; тьму своими лучами не истребляешь;; ты чахоткою сильною еси схваченный, месяц, исхудалый тьму не своимилучами истребляешь
कच्चित् मुकुन्द-गदितानि यथा वयम् त्वम् विस्मृत्य भोः स्थगित-गीः उपलक्ष्यसे नःkaccit mukunda-gaditāni yathā vayam tvam vismṛtya bhoḥ sthagita-gīḥ upalakṣyase naḥне так ли, как мы, ты, забыв сказанное Мукундою, эй, с пресёкшимся голосом примечаешься нами?; ли Мукундойсказанное как мы ты забыв эй пресечённоголосый примечаешься нами
किम् नु आचरितम् अस्माभिः मलय-अनिल ते अ-प्रियम्kim nu ācaritam asmābhiḥ malaya-anila te a-priyam«что же неприятного тебе учинено нами, о малайский ветер,; что же учинённое нами малайскийветер тебе неприятное
गोविन्द-अपाङ्ग-निर्भिन्ने हृदि ईरयसि नः स्मरम्govinda-apāṅga-nirbhinne hṛdi īrayasi naḥ smaramчто в сердце, пронзённое взглядом искоса Говинды, ты гонишь нам страсть?; Говиндыкосымвзглядомпронзённом в сердце гонишь нам страсть
मेघ श्रीमन् त्वम् असि दयितः यादव-इन्द्रस्य नूनम्megha śrīman tvam asi dayitaḥ yādava-indrasya nūnam«о туча, о богатая, ты, воистину, милая владыке Ядавов;; туча богатая ты еси милый Ядавоввладыки воистину
श्रीवत्स-अङ्कम् वयम् इव भवान् ध्यायति प्रेम-बद्धःśrīvatsa-aṅkam vayam iva bhavān dhyāyati prema-baddhaḥмеченного Шриватсою ты, как мы, помышляешь, связанный любовью;; Шриватсамеченного мы как ты помышляешь любовьюсвязанный
अति-उत्कण्ठः शवल-हृदयः अस्मत्-विधः बाष्प-धाराः स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुः दुःख-दः तत्-प्रसङ्गःati-utkaṇṭhaḥ śavala-hṛdayaḥ asmat-vidhaḥ bāṣpa-dhārāḥ smṛtvā smṛtvā visṛjasi muhuḥ duḥkha-daḥ tat-prasaṅgaḥвесьма истосковавшийся, с пёстрым сердцем, подобный нам, ты, вспоминая и вспоминая, снова и снова испускаешь потоки слёз; горе даёт [такая] привязанность; весьмаистосковавшийся пёстросердечный намподобный слёзпотоки вспоминая вспоминая испускаешь снова горедающая тапривязанность
प्रिय-राव-पदानि भाषसे मृत-सञ्जीविकया अनया गिराpriya-rāva-padāni bhāṣase mṛta-sañjīvikayā anayā girā«ты говоришь слова милым голосом — этою речью, оживляющею мёртвых;; милоголосослова говоришь мёртвыхоживляющею этою речью
करवाणि किम् अद्य ते प्रियम् वद मे वल्गित-कण्ठ कोकिलkaravāṇi kim adya te priyam vada me valgita-kaṇṭha kokilaчто приятное сделаю тебе ныне? скажи мне, о кокила со звучным горлом»; сделаю что ныне тебе приятное скажи мне звучногорлая кокила
न चलसि न वदसि उदार-बुद्धे क्षिति-धर चिन्तयसे महान्तम् अर्थम्na calasi na vadasi udāra-buddhe kṣiti-dhara cintayase mahāntam artham«ты не движешься, не говоришь, о великоразумная, о держащая землю; ты помышляешь о великом предмете;; не движешься не говоришь великоразумная землюдержащая помышляешь великий предмет
अपि बत वसुदेव-नन्दन-अङ्घ्रिम् वयम् इव कामयसे स्तनैः विधर्तुम्api bata vasudeva-nandana-aṅghrim vayam iva kāmayase stanaiḥ vidhartumили, увы, ты, как мы, желаешь удержать грудями стопу сына Васудевы?; ли увы Васудевысына стопу мы как желаешь грудями удержать
शुष्यत्-ह्रदाः करशिताः बत सिन्धु-पत्न्यः सम्प्रति अपास्त-कमल-श्रियः इष्ट-भर्तुःśuṣyat-hradāḥ karaśitāḥ bata sindhu-patnyaḥ samprati apāsta-kamala-śriyaḥ iṣṭa-bhartuḥ«о жёны океана, с высыхающими заводями, исхудалые, увы, ныне лишившиеся красоты лотосов, [вдали] от желанного супруга, —; высыхающезаводные исхудалые увы океанажёны ныне отброшенлотосокрасивые желанногосупруга
यद्वत् वयम् मधु-पतेः प्रणय-अवलोकम् अ-प्राप्य मुष्ट-हृदयाः पुरु-कर्शिताः स्मyadvat vayam madhu-pateḥ praṇaya-avalokam a-prāpya muṣṭa-hṛdayāḥ puru-karśitāḥ smaкак и мы, не обретя любовного взгляда владыки Мадху, с похищенными сердцами, весьма исхудали»; как мы Мадху владыки любовныйвзгляд необретя похищенносердечные весьмаисхудалые были
हंस सु-आगतम् आस्यताम् पिब पयः ब्रूहि अङ्ग शौरेः कथाम्haṃsa su-āgatam āsyatām piba payaḥ brūhi aṅga śaureḥ kathām«о лебедь, добро пожаловать, садись, пей молоко, поведай, о [милый], сказание о Шаури;; лебедь добропожаловать садись пей молоко поведай, о, Шаури сказание
दूतम् त्वाम् नु विदाम कच्चित् अजितः स्वस्ति आस्ते उक्तम् पुराdūtam tvām nu vidāma kaccit ajitaḥ svasti āste uktam purāне послом ли мы тебя знаем? благополучен ли непобедимый? что сказано им прежде?; послом тебя же знаем ли непобедимый благополучно пребывает сказанное прежде
किम् वा नः चल-सौहृदः स्मरति तम् कस्मात् भजामः वयम्kim vā naḥ cala-sauhṛdaḥ smarati tam kasmāt bhajāmaḥ vayamили вспоминает ли нас [тот], чья дружба непостоянна? зачем нам его чтить?; или нас непостоянодружный помнит того зачем чтим мы
क्षौद्र-आलापय काम-दम् श्रियम् ऋते सा एव एक-निष्ठा स्त्रीणाम्kṣaudra-ālāpaya kāma-dam śriyam ṛte sā eva eka-niṣṭhā strīṇāmо сладкоречивый, [зови] дающего желанное — кроме Шри; она одна у него постоянна среди женщин»; сладкоречивый желаннодающего Шри кроме она же единственнопостоянная женщин
इति ईदृशेन भावेन कृष्णे योग-ईश्वर-ईश्वरेiti īdṛśena bhāvena kṛṣṇe yoga-īśvara-īśvareтак, таким настроением, [обращённым] к Кришне, владыке владык йоги,; так такимнастроением Кришне йогивладыквладыке
क्रियमाणेन माधव्यः लेभिरे परमाम् गतिम्kriyamāṇena mādhavyaḥ lebhire paramām gatimтворимым, жёны Мадхавы обрели высшее прибежище; творимым Мадхавыжёны обрели высшее прибежище
श्रुत-मात्रः अपि यः स्त्रीणाम् प्रसह्य आकर्षते मनःśruta-mātraḥ api yaḥ strīṇām prasahya ākarṣate manaḥ«[тот], кто, даже лишь услышанный, силою влечёт ум женщин, —; лишьуслышанный также который женщин силою влечёт ум
उरु-गायः उरु-गीतः वा पश्यन्तीनाम् च किम् पुनःuru-gāyaḥ uru-gītaḥ vā paśyantīnām ca kim punaḥмноговоспетый, многопрославленный, — что уж [сказать] о видящих [его]?; многовоспетый многопрославленный или видящих же что уж
याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पाद-संवाहन-आदिभिःyāḥ samparyacaran premṇā pāda-saṃvāhana-ādibhiḥ«те, что служили с любовью — растиранием стоп и прочим —; которые служили любовью стопрастирание-прочим
जगत्-गुरुम् भर्तृ-बुद्ध्या तासाम् किम् वर्ण्यते तपःjagat-gurum bhartṛ-buddhyā tāsām kim varṇyate tapaḥнаставнику мира, с разумением супруга, — как описать их подвижничество?»; миранаставнику супругаразумением их как описывается подвижничество
अनुवाद

«„О курари, ты причитаешь, лишённая сна, не спишь; в мире ночью спит господь, чьё пробуждение сокрыто; не так ли, подруга, и у тебя сердце глубоко пронзено — взглядом лотосоокого, [его] улыбкою и щедрою игрою? Ты смыкаешь очи ночью, не видя друга, и жалобно кричишь, увы, о чакраваки; или, придя в рабство, как мы, ты жаждешь нести в косе венок, послуживший стопам Ачьюты? Эй, эй, ты всегда стонешь, о океан, не обретший сна, впавший в бессонницу; или и ты, у кого Мукунда похитил примету самости, пришёл в состояние непреодолимое? Ты схвачен сильною чахоткою, о месяц, исхудал; тьму своими лучами не истребляешь; не так ли, как мы, ты, забыв сказанное Мукундою, эй, с пресёкшимся голосом примечаешься нами? Что же неприятного тебе учинено нами, о малайский ветер, что в сердце, пронзённое взглядом искоса Говинды, ты гонишь нам страсть? О туча, о богатая, ты, воистину, милая владыке Ядавов; меченного Шриватсою ты, как мы, помышляешь, связанный любовью; весьма истосковавшийся, с пёстрым сердцем, подобный нам, ты, вспоминая и вспоминая, снова и снова испускаешь потоки слёз; горе даёт [такая] привязанность. Ты говоришь слова милым голосом — этою речью, оживляющею мёртвых; что приятное сделаю тебе ныне? Скажи мне, о кокила со звучным горлом. Ты не движешься, не говоришь, о великоразумная, о держащая землю; ты помышляешь о великом предмете; или, увы, ты, как мы, желаешь удержать грудями стопу сына Васудевы? О жёны океана, с высыхающими заводями, исхудалые, увы, ныне лишившиеся красоты лотосов, [вдали] от желанного супруга, — как и мы, не обретя любовного взгляда владыки Мадху, с похищенными сердцами, весьма исхудали. О лебедь, добро пожаловать, садись, пей молоко, поведай, о [милый], сказание о Шаури; не послом ли мы тебя знаем? Благополучен ли непобедимый? Что сказано им прежде? Или вспоминает ли нас [тот], чья дружба непостоянна? Зачем нам его чтить? О сладкоречивый, [зови] дающего желанное — кроме Шри; она одна у него постоянна среди женщин“. Так, таким настроением, [обращённым] к Кришне, владыке владык йоги, творимым, жёны Мадхавы обрели высшее прибежище. [Тот], кто, даже лишь услышанный, силою влечёт ум женщин, — многовоспетый, многопрославленный, — что уж [сказать] о видящих [его]? Те, что служили с любовью — растиранием стоп и прочим — наставнику мира, с разумением супруга, — как описать их подвижничество?»

संस्करण

dc0aa0ea04e2 · प्रकाशित 16 अग॰ 2026, 2:00:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से