श्रीमद्भागवतम्
The Three Modes and the Way Past Them11.25.1-8
5005 / 5136
Linuxपन्ने पलटें
श्रीमद्भागवतम् · 11.25.1-8

śrī-bhagavān uvāca

देवनागरी

गुणानाम् असम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत्
तन् मे पुरुष-वर्येदम् उपधारय शंसतः
शमो दमस् तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः
तुष्टिस् त्यागो ऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर् दयादिः स्व-निर्वृतिः
काम ईहा मदस् तृष्णा स्तम्भ आशीर् भिदा सुखम्
मदोत्साहो यशः-प्रीतिर् हास्यं वीर्यं बलोद्यमः
क्रोधो लोभो ऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः
शोक-मोहौ विषादार्ती निद्राशा भीर् अनुद्यमः
सत्त्वस्य रजसश् चैतास् तमसश् चानुपूर्वशः
वृत्तयो वर्णित-प्रायाः सन्निपातम् अथो शृणु
सन्निपातस् त्व् अहम् इति ममेत्य् उद्धव या मतिः
व्यवहारः सन्निपातो मनो-मात्रेन्द्रियासुभिः
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठितः
गुणानां सन्निकर्षो ऽयं श्रद्धा-रति-धनावहः
प्रवृत्ति-लक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे
स्व-धर्मे चानु तिष्ठेत गुणानां समितिर् हि सा

लिप्यंतरण (IAST)

guṇānām asammiśrāṇāṃ pumān yena yathā bhavet
tan me puruṣa-varyedam upadhāraya śaṃsataḥ
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ
tuṣṭis tyāgo 'spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
kāma īhā madas tṛṣṇā stambha āśīr bhidā sukham
madotsāho yaśaḥ-prītir hāsyaṃ vīryaṃ balodyamaḥ
krodho lobho 'nṛtaṃ hiṃsā yācñā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ
śoka-mohau viṣādārtī nidrāśā bhīr anudyamaḥ
sattvasya rajasaś caitās tamasaś cānupūrvaśaḥ
vṛttayo varṇita-prāyāḥ sannipātam atho śṛṇu
sannipātas tv aham iti mamety uddhava yā matiḥ
vyavahāraḥ sannipāto mano-mātrendriyāsubhiḥ
dharme cārthe ca kāme ca yadāsau pariniṣṭhitaḥ
guṇānāṃ sannikarṣo 'yaṃ śraddhā-rati-dhanāvahaḥ
pravṛtti-lakṣaṇe niṣṭhā pumān yarhi gṛhāśrame
sva-dharme cānu tiṣṭheta guṇānāṃ samitir hi sā

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
गुणानाम् अ-सम्मिश्राणाम् पुमान् येन यथा भवेत्guṇānām a-sammiśrāṇām pumān yena yathā bhavet«каким и как бывает человек от несмешанных гун, —; гун несмешанных человек чем как был бы
तत् मे पुरुष-वर्य इदम् उपधारय शंसतःtat me puruṣa-varya idam upadhāraya śaṃsataḥто, о лучший из мужей, восприми от меня, говорящего; то моё мужейлучший это восприми говорящего
शमः दमः तितिक्षा ईक्षा तपः सत्यम् दया स्मृतिःśamaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyam dayā smṛtiḥ«покой, обуздание, терпение, различение, подвиг, правдивость, сострадание, память,; покой обуздание терпение различение подвиг правдивость сострадание память
तुष्टिः त्यागः अ-स्पृहा श्रद्धा ह्रीः दया-आदिः स्व-निर्वृतिःtuṣṭiḥ tyāgaḥ a-spṛhā śraddhā hrīḥ dayā-ādiḥ sva-nirvṛtiḥдовольство, отречение, нежелание, вера, стыдливость, милосердие и прочее, удовлетворённость собою; довольство отречение нежелание вера стыдливость состраданиеипрочее собоюудовлетворённость
कामः ईहा मदः तृष्णा स्तम्भः आशीः भिदा सुखम्kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham«желание, усилие, спесь, жажда, надменность, чаяние, разделение, [телесное] счастье,; желание усилие спесь жажда надменность чаяние разделение счастье
मद-उत्साहः यशः-प्रीतिः हास्यम् वीर्यम् बल-उद्यमःmada-utsāhaḥ yaśaḥ-prītiḥ hāsyam vīryam bala-udyamaḥопьянённое рвение, любовь к славе, смех, доблесть, силовое усердие; опьянениервение славылюбовь смех доблесть силоусердие
क्रोधः लोभः अन्-ऋतम् हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिःkrodhaḥ lobhaḥ an-ṛtam hiṃsā yācñā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ«гнев, жадность, ложь, насилие, попрошайничество, лицемерие, изнеможение, раздор,; гнев жадность неправда насилие попрошайничество лицемерие изнеможение раздор
शोक-मोहौ विषाद-आर्ती निद्रा आशा भीः अन्-उद्यमःśoka-mohau viṣāda-ārtī nidrā āśā bhīḥ an-udyamaḥскорбь и морок, уныние и боль, сон, надежда, страх, безусердие; скорбьморок уныниеболь сон надежда страх безусердие
सत्त्वस्य रजसः च एताः तमसः च आनुपूर्वशःsattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca ānupūrvaśaḥ«это движения саттвы, раджаса и тамаса, по порядку,; саттвы раджаса же эти тамаса же попорядку
वृत्तयः वर्णित-प्रायाः सन्निपातम् अथो शृणुvṛttayaḥ varṇita-prāyāḥ sannipātam atho śṛṇuописанные вкратце; теперь же слушай о смешении; движения описанныевкратце смешение теперь слушай
सन्निपातः तु अहम् इति मम इति उद्धव या मतिःsannipātaḥ tu aham iti mama iti uddhava yā matiḥ«смешение же — это мысль «я» и «моё», Уддхава;; смешение же я так моё так Уддхава которая мысль
व्यवहारः सन्निपातः मनः-मात्र-इन्द्रिय-असुभिःvyavahāraḥ sannipātaḥ manaḥ-mātra-indriya-asubhiḥобиход посредством ума, танматр, чувств и жизненных сил — [и есть] смешение; обиход смешение умтанматрычувстважизни
धर्मे च अर्थे च कामे च यदा असौ परिनिष्ठितःdharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ«когда он вполне утверждён в дхарме, выгоде и желании, —; дхарме же выгоде же желании же когда он вполнеутверждённый
गुणानाम् सन्निकर्षः अयम् श्रद्धा-रति-धन-आवहःguṇānām sannikarṣaḥ ayam śraddhā-rati-dhana-āvahaḥэто сближение гун, приносящее веру, услады и достаток; гун сближение это верауслададостатокприносящее
प्रवृत्ति-लक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृह-आश्रमेpravṛtti-lakṣaṇe niṣṭhā pumān yarhi gṛha-āśrame«когда человек утверждён в том, чей признак — деятельность, в домохозяйском укладе,; деятельностьпризнаке утверждённость человек когда домашнемукладе
स्व-धर्मे च अनुतिष्ठेत गुणानाम् समितिः हि साsva-dharme ca anutiṣṭheta guṇānām samitiḥ hi sāи следует своей дхарме, — это и есть сходка гун; своейдхарме же следовал бы гун сходка ведь та
अनुवाद

«Каким и как бывает человек от несмешанных гун, — то, о лучший из мужей, восприми от меня, говорящего. Покой, обуздание, терпение, различение, подвиг, правдивость, сострадание, память, довольство, отречение, нежелание, вера, стыдливость, милосердие и прочее, удовлетворённость собою; желание, усилие, спесь, жажда, надменность, чаяние, разделение, телесное счастье, опьянённое рвение, любовь к славе, смех, доблесть, силовое усердие; гнев, жадность, ложь, насилие, попрошайничество, лицемерие, изнеможение, раздор, скорбь и морок, уныние и боль, сон, надежда, страх, безусердие — это движения саттвы, раджаса и тамаса, по порядку, описанные вкратце; теперь же слушай о смешении. Смешение же — это мысль „я“ и „моё“, Уддхава; обиход посредством ума, танматр, чувств и жизненных сил — и есть смешение. Когда он вполне утверждён в дхарме, выгоде и желании, — это сближение гун, приносящее веру, услады и достаток. Когда человек утверждён в том, чей признак — деятельность, в домохозяйском укладе, и следует своей дхарме, — это и есть сходка гун».

संस्करण

bfa6abae3722 · प्रकाशित 16 अग॰ 2026, 8:00:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से