श्रीमद्भागवतम्
The Song of the Earth and the Virtue of Kali12.3.1-8
5054 / 5136
Linuxपन्ने पलटें
श्रीमद्भागवतम् · 12.3.1-8

śrī-śuka uvāca

देवनागरी

दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूर् इयम्
अहो मा विजिगीषन्ति मृत्योः क्रीडनका नृपाः
काम एष नरेन्द्राणां मोघः स्याद् विदुषाम् अपि
येन फेनोपमे पिण्डे ये ऽति-विश्रम्भिता नृपाः
पूर्वं निर्जित्य षड्-वर्गं जेष्यामो राज-मन्त्रिणः
ततः सचिव-पौराप्त- करीन्द्रान् अस्य कण्टकान्
एवं क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीं सागर-मेखलाम्
इत्य् आशा-बद्ध-हृदया न पश्यन्त्य् अन्तिके ऽन्तकम्
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्य् अब्धिम् ओजसा
कियद् आत्म-जयस्यैतन् मुक्तिर् आत्म-जये फलम्
यां विसृज्यैव मनवस् तत्-सुताश् च कुरूद्वह
गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्य् अबुद्धयः
मत्-कृते पितृ-पुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रहः
जायते ह्य् असतां राज्ये ममता-बद्ध-चेतसाम्
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिनः
स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्-कृते नृपाः

लिप्यंतरण (IAST)

dṛṣṭvātmani jaye vyagrān nṛpān hasati bhūr iyam
aho mā vijigīṣanti mṛtyoḥ krīḍanakā nṛpāḥ
kāma eṣa narendrāṇāṃ moghaḥ syād viduṣām api
yena phenopame piṇḍe ye 'ti-viśrambhitā nṛpāḥ
pūrvaṃ nirjitya ṣaḍ-vargaṃ jeṣyāmo rāja-mantriṇaḥ
tataḥ saciva-paurāpta- karīndrān asya kaṇṭakān
evaṃ krameṇa jeṣyāmaḥ pṛthvīṃ sāgara-mekhalām
ity āśā-baddha-hṛdayā na paśyanty antike 'ntakam
samudrāvaraṇāṃ jitvā māṃ viśanty abdhim ojasā
kiyad ātma-jayasyaitan muktir ātma-jaye phalam
yāṃ visṛjyaiva manavas tat-sutāś ca kurūdvaha
gatā yathāgataṃ yuddhe tāṃ māṃ jeṣyanty abuddhayaḥ
mat-kṛte pitṛ-putrāṇāṃ bhrātṛṇāṃ cāpi vigrahaḥ
jāyate hy asatāṃ rājye mamatā-baddha-cetasām
mamaiveyaṃ mahī kṛtsnā na te mūḍheti vādinaḥ
spardhamānā mitho ghnanti mriyante mat-kṛte nṛpāḥ

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
दृष्ट्वा आत्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूः इयम्dṛṣṭvā ātmani jaye vyagrān nṛpān hasati bhūḥ iyam«видя царей, хлопочущих о завоевании, [когда завоевать надо] себя, эта Земля смеётся:; увидев в себе завоевании хлопочущих царей смеётся Земля эта
अहो मा विजिगीषन्ति मृत्योः क्रीडनकाः नृपाःaho mā vijigīṣanti mṛtyoḥ krīḍanakāḥ nṛpāḥ«увы, меня хотят завоевать цари — игрушки смерти!»; увы меня завоеватьжелают смерти игрушки цари
कामः एषः नर-इन्द्राणाम् मोघः स्यात् विदुषाम् अपिkāmaḥ eṣaḥ nara-indrāṇām moghaḥ syāt viduṣām api«это желание царей бывает тщетным даже у знающих —; желание это владыклюдей тщетное было бы знающих также
येन फेन-उपमे पिण्डे ये अति-विश्रम्भिताः नृपाःyena phena-upame piṇḍe ye ati-viśrambhitāḥ nṛpāḥ[у тех] царей, которые чрезмерно доверились этому комку, подобному пене; которым пеноподобном комке которые чрезмернодоверившиеся цари
पूर्वम् निर्जित्य षट्-वर्गम् जेष्यामः राज-मन्त्रिणःpūrvam nirjitya ṣaṭ-vargam jeṣyāmaḥ rāja-mantriṇaḥ««сперва, победив шестерицу, победим царских советников;; сперва победив шестерицу победим царскихсоветников
ततः सचिव-पौर-आप्त-करीन्द्रान् अस्य कण्टकान्tataḥ saciva-paura-āpta-karīndrān asya kaṇṭakānзатем — его сановников, горожан, друзей и слонов, эти шипы;; затем сановникгорожанедругслоны его шипы
एवम् क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीम् सागर-मेखलाम्evam krameṇa jeṣyāmaḥ pṛthvīm sāgara-mekhalām«так, по порядку, завоюем землю, опоясанную океаном» —; так порядком победим землю океанопоясанную
इति आशा-बद्ध-हृदयाः न पश्यन्ति अन्तिके अन्तकम्iti āśā-baddha-hṛdayāḥ na paśyanti antike antakamтак, с сердцами, связанными надеждою, они не видят вблизи Конца; так надеждойсвязанныесердца не видят вблизи Конца
समुद्र-आवरणाम् जित्वा माम् विशन्ति अब्धिम् ओजसाsamudra-āvaraṇām jitvā mām viśanti abdhim ojasā«победив меня, окружённую океаном, они мощью входят в море;; океаномокружённую победив меня входят море мощью
कियत् आत्म-जयस्य एतत् मुक्तिः आत्म-जये फलम्kiyat ātma-jayasya etat muktiḥ ātma-jaye phalamмного ли это [в сравнении] с победою над собою? плод победы над собою — освобождение; сколько себяпобеды это освобождение себяпобеде плод
याम् विसृज्य एव मनवः तत्-सुताः च कुरु-उद्वहyām visṛjya eva manavaḥ tat-sutāḥ ca kuru-udvaha«меня, которую оставили Ману и их сыновья, о продолжатель Куру,; которую оставив же Ману ихсыновья же Курудержатель
गताः यथा-आगतम् युद्धे ताम् माम् जेष्यन्ति अ-बुद्धयःgatāḥ yathā-āgatam yuddhe tām mām jeṣyanti a-buddhayaḥуйдя, как пришли, — меня хотят завоевать в битве неразумные; ушедшие какпришли битве ту меня победят неразумные
मत्-कृते पितृ-पुत्राणाम् भ्रातॄणाम् च अपि विग्रहःmat-kṛte pitṛ-putrāṇām bhrātṝṇām ca api vigrahaḥ«из-за меня бывает вражда у отцов с сыновьями и у братьев —; менярадь отцовсыновей братьев же также вражда
जायते हि अ-सताम् राज्ये ममता-बद्ध-चेतसाम्jāyate hi a-satām rājye mamatā-baddha-cetasāmв царстве недостойных, чьи сердца связаны чувством «моё»; рождается ведь недостойных царстве моёстьсвязанныесердца
मम एव इयम् मही कृत्स्ना न ते मूढ इति वादिनःmama eva iyam mahī kṛtsnā na te mūḍha iti vādinaḥ««эта земля вся моя, а не твоя, глупец» — так говоря,; моя же эта земля вся не твоя глупец так говорящие
स्पर्धमानाः मिथः घ्नन्ति म्रियन्ते मत्-कृते नृपाःspardhamānāḥ mithaḥ ghnanti mriyante mat-kṛte nṛpāḥсоперничая, цари убивают друг друга и умирают из-за меня; соперничающие взаимно убивают умирают менярадь цари
अनुवाद

«Видя царей, хлопочущих о завоевании, когда завоевать надо себя, эта Земля смеётся: „Увы, меня хотят завоевать цари — игрушки смерти! Это желание царей бывает тщетным даже у знающих — у тех царей, которые чрезмерно доверились этому комку, подобному пене. ‚Сперва, победив шестерицу, победим царских советников; затем — его сановников, горожан, друзей и слонов, эти шипы; так, по порядку, завоюем землю, опоясанную океаном‘ — так, с сердцами, связанными надеждою, они не видят вблизи Конца. Победив меня, окружённую океаном, они мощью входят в море; много ли это в сравнении с победою над собою? Плод победы над собою — освобождение. Меня, которую оставили Ману и их сыновья, о продолжатель Куру, уйдя, как пришли, — меня хотят завоевать в битве неразумные. Из-за меня бывает вражда у отцов с сыновьями и у братьев — в царстве недостойных, чьи сердца связаны чувством ‚моё‘. ‚Эта земля вся моя, а не твоя, глупец‘ — так говоря, соперничая, цари убивают друг друга и умирают из-за меня“».

संस्करण

926489a9db4f · प्रकाशित 16 अग॰ 2026, 5:00:00 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से