षड्भिस् तैर् व्यज्यमानस् तु वस्त्व् अलङ्काररूपकः ।अर्थशक्त्युद्भवो व्यङ्ग्यो याति द्वादशभेदतः ॥9॥स्वतः सम्भवी बहिर् अप्य् औचित्यात् सम्भाव्यमानः । प्रौढोक्त्या सिद्धो न त्व् औचित्येन ।तत्र क्रमेण, यथा—« निःशेष » इत्य् आदि । अनेन स्वतःसम्भविना वस्तुमात्रेण एतत्प्रतिपादिकाया वृन्दया कस्याश्चिद् गोप्या जातकृष्णोपभोगजनिःशेषच्युतचन्दनत्वादिस्वरूपं वस्तुमात्रं व्यज्यते ।दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेर् अपि ।तस्याम् एव हरेर् याम्याः प्रतापं न विषेहिरे ॥अनेन स्वतःसम्भविना वस्तुना रवितेजसो गुरुपुत्राहरणे हरेः प्रतापोऽधिक इति व्यतिरेकालङ्कारो व्यज्यते ।आपतन्तम् अमुं दूराद् उरीकृतपराक्रमः ।बलोऽवलोकयामास मातङ्गम् इव केशरी ॥अत्रोपमालङ्काररूपेण स्वतःसम्भविना व्यञ्जकार्थेन बलदेवः क्षणेनैव वेणुदारिणोऽसुरविशेषस्य क्षयं करिष्यतीति वस्तु व्यज्यते ।गाढकान्तदशनक्षतव्यथासङ्कटाद् अरिवधूजनस्य यः ।ओष्ठविद्रुमदलान्य् अमोचयन्निर्दशन् युधि रुषा निजाधरम् ॥अत्र स्वतःसम्भविना विरोधालङ्कारेणाधरो निर्दष्टः । शत्रवो व्यापादिताश् चेति समुच्चयालङ्कारो व्यङ्ग्यः ।यदि न भवति गोपसुन्दरीणाम्अयम् अथ मेलयितेति सम्प्रतीतिः ।कुसुमशरशरप्रणेतुर् अस्यस्फुटम् अनयत्वम् ऋतोः सहते को वा? ॥अत्र वसन्तः शरकारः, कामो धन्वी, स्वयं वक्ता श्रीकृष्णो लक्ष्यम् । पुष्पाणि शरा इति कवेः प्रौढोक्तिसिद्धं वस्तु प्रकाशीभवन् मदनविजृम्भणरूपं वस्तु व्यनक्ति ।रजनीषु विमलभानोः,करजालेन प्रकाशितः कृष्णः ।धवलयति भुवनमण्डलम्,अखिलं तव कीर्तिसन्ततिः सततम् ॥अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना कीर्तिसन्ततेश् चन्द्रकरजालाद् अधिकप्रकाशकत्वेन व्यतिरेकालङ्कारो व्यङ्ग्यः ।दशाननकिरीटेभ्यस् तत्क्षणं राक्षसश्रियः ।मणिव्याजेन पर्यस्ताः पृथिव्याम् अश्रुबिन्दवः ॥अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेनापह्नुत्यलङ्कारेण भविष्यद्राक्षसश्रीविनाशरूपं वस्तु व्यज्यते ।धम्मिल्लनवमल्लिकासमुदयो हस्ते सिताम्भोरुहंहारः कण्ठतटे पयोधरयुगे श्रीखण्डलेपो घनः ।एकोऽपि क्षितिपाल पाण्डुतनय त्वत्कीर्तिराशिर् ययौनानामण्डनतां पुरन्दरपुरीवामभ्रुवां विग्रहे ॥अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेन रूपकालङ्कारेण भूमिष्ठोऽपि स्वर्गस्थानाम् उपकारं करोषीति विभावनालङ्कारो व्यज्यते ।अयि तडित् त्वम् असौ क्व नु किं तपःकियद् अहो कृतवत्य् असि तद् वद ।यद् इमम् अम्बुधरं हरिवक्षसस्तुलितम् आलि गता रमसे सदा ॥अत्रानेन कविनिबद्धायाः कस्याश्चित् प्रौढोक्तिरूपेण वस्तुना हरिवक्षः पुण्यातिशयेन लभ्यम् इति वस्तु प्रतीयते ।राधिके कोटिसङ्ख्यत्वम् उपेत्य मदनाशुगैः ।वसन्ते पञ्चता त्यक्ता पञ्चतासीद् वियोगिनाम् ॥अत्र कविनिबद्धप्रौढोक्तिसिद्धेन कामशराणां कोटिसङ्ख्यत्वप्राप्त्या निखिलवियोगिमरणेन च वस्तुना शराणां पञ्चता शरान् विमोच्य वियोगिन आश्रितेवेत्य् उक्त्प्रेक्षा व्यज्यते ।मल्लिकाकुसुमे राधे भाति गुञ्जन्मधुव्रतः ।प्रयाणे पञ्चबाणस्य शङ्खम् आपूरयन्न् इव ॥अत्र कविनिबद्धप्रौढोक्तिसिद्धेन उत्प्रेक्षालङ्कारेण कामस्यायम् उन्मादकः कालः प्राप्तः । तत् कथं मानं न मुञ्चसीति वस्तु व्यज्यते ।महिला सहस्स भरिए तुह हिअए कह्न सा अमाअन्ती ।अनुदिनम् अणण्णअम्म अङ्गं तनुअं पि तनु एइ ॥अत्रामाअन्तीति कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन काव्यालिङ्गालङ्कारेण तनोस् तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तत इति विशेषोक्त्यलङ्कारो व्यज्यते ।न खलु कवेः कविनिबद्धस्येव वागन्याविष्टता । अतः कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिः कविप्रौढोक्तेर् अधिकं सहृदयचमत्कारकारिणीति पृथक् प्रतिपादिता ।एवं वाच्यार्थस्य व्यञ्जकत्वेन समुदाहृतम् ।लक्ष्यार्थस्य, यथा—निःशेषाच्युतेत्य् आदि ।व्यङ्ग्यार्थस्य, यथा—आलि पश्येत्य् आदि । अनयोः स्वतःसम्भावनौ लक्ष्यव्यङ्ग्यार्थौ व्यञ्जकौ । एवम् अन्येष्व् अप्य् एकादशसु भेदेषूदाहार्यम् । एषु चालङ्कृतिव्यञ्जनस्थले रूपणोत्प्रेक्षणव्यतिरेचनादिमात्रस्य प्राधान्यं सहृदयसंवेद्यं, न तु रूपादीनाम् इत्य् अलङ्कृतेर् एव प्राधान्यम् ।
ṣaḍbhis tair vyajyamānas tu vastv alaṅkāra-rūpakaḥ |artha-śakty-udbhavo vyaṅgyo yāti dvādaśa-bhedataḥ ||9||svataḥ sambhavī bahir apy aucityāt sambhāvyamānaḥ | prauḍhoktyā siddho na tv aucityena |tatra krameṇa, yathā—« niḥśeṣa » ity ādi | anena svataḥ-sambhavinā vastu-mātreṇa etat-pratipādikāyā vṛndayā kasyāścid gopyā jāta-kṛṣṇopabhogaja-niḥśeṣa-cyuta-candanatvādi-svarūpaṁ vastu-mātraṁ vyajyate |diśi mandāyate tejo dakṣiṇasyāṁ raver api |tasyām eva harer yāmyāḥ pratāpaṁ na viṣehire ||anena svataḥ-sambhavinā vastunā ravi-tejaso guru-putrāharaṇe hareḥ pratāpo’dhika iti vyatirekālaṅkāro vyajyate |āpatantam amuṁ dūrād urīkṛta-parākramaḥ |balo’valokayāmāsa mātaṅgam iva keśarī ||atropamālaṅkāra-rūpeṇa svataḥ-sambhavinā vyañjakārthena baladevaḥ kṣaṇenaiva veṇu-dāriṇo’sura-viśeṣasya kṣayaṁ kariṣyatīti vastu vyajyate |gāḍha-kānta-daśana-kṣata-vyathā-saṅkaṭād ari-vadhū-janasya yaḥ |oṣṭha-vidruma-dalāny amocayannirdaśan yudhi ruṣā nijādharam ||atra svataḥ-sambhavinā virodhālaṅkāreṇādharo nirdaṣṭaḥ | śatravo vyāpāditāś ceti samuccayālaṅkāro vyaṅgyaḥ |yadi na bhavati gopa-sundarīṇāmayam atha melayiteti sampratītiḥ |kusuma-śara-śara-praṇetur asyasphuṭam anayatvam ṛtoḥ sahate ko vā? ||atra vasantaḥ śarakāraḥ, kāmo dhanvī, svayaṁ vaktā śrī-kṛṣṇo lakṣyam | puṣpāṇi śarā iti kaveḥ prauḍhokti-siddhaṁ vastu prakāśī-bhavan madana-vijṛmbhaṇa-rūpaṁ vastu vyanakti |rajanīṣu vimala-bhānoḥ,kara-jālena prakāśitaḥ kṛṣṇaḥ |dhavalayati bhuvana-maṇḍalam,akhilaṁ tava kīrti-santatiḥ satatam ||atra kavi-prauḍhokti-siddhena vastunā kīrti-santateś candrakara-jālād adhika-prakāśakatvena vyatirekālaṅkāro vyaṅgyaḥ |daśānana-kirīṭebhyas tat-kṣaṇaṁ rākṣasa-śriyaḥ |maṇi-vyājena paryastāḥ pṛthivyām aśru-bindavaḥ ||atra kavi-prauḍhokti-siddhenāpahnuty-alaṅkāreṇa bhaviṣyad-rākṣasa-śrī-vināśa-rūpaṁ vastu vyajyate |dhammilla-nava-mallikā-samudayo haste sitāmbhoruhaṁhāraḥ kaṇṭha-taṭe payodhara-yuge śrīkhaṇḍa-lepo ghanaḥ |eko’pi kṣitipāla pāṇḍu-tanaya tvat-kīrti-rāśir yayaunānā-maṇḍanatāṁ purandara-purī-vāma-bhruvāṁ vigrahe ||atra kavi-prauḍhokti-siddhena rūpakālaṅkāreṇa bhūmiṣṭho’pi svarga-sthānām upakāraṁ karoṣīti vibhāvanālaṅkāro vyajyate |ayi taḍit tvam asau kva nu kiṁ tapaḥkiyad aho kṛtavaty asi tad vada |yad imam ambu-dharaṁ hari-vakṣasastulitam āli gatā ramase sadā ||atrānena kavi-nibaddhāyāḥ kasyāścit prauḍhokti-rūpeṇa vastunā hari-vakṣaḥ puṇyātiśayena labhyam iti vastu pratīyate |rādhike koṭi-saṅkhyatvam upetya madanāśugaiḥ |vasante pañcatā tyaktā pañcatāsīd viyoginām ||atra kavi-nibaddha-prauḍhokti-siddhena kāma-śarāṇāṁ koṭi-saṅkhyatva-prāptyā nikhila-viyogi-maraṇena ca vastunā śarāṇāṁ pañcatā śarān vimocya viyogina āśritevety uktprekṣā vyajyate |mallikā-kusume rādhe bhāti guñjan-madhuvrataḥ |prayāṇe pañca-bāṇasya śaṅkham āpūrayann iva ||atra kavi-nibaddha-prauḍhokti-siddhena utprekṣālaṅkāreṇa kāmasyāyam unmādakaḥ kālaḥ prāptaḥ | tat kathaṁ mānaṁ na muñcasīti vastu vyajyate |mahilā sahassa bharie tuha hiae kahna sā amāantī |anudinam aṇaṇṇaamma aṅgaṁ tanuaṁ pi tanu ei ||atrāmāantīti kavi-nibaddha-vaktṛ-prauḍhokti-siddhena kāvyāliṅgālaṅkāreṇa tanos tanūkaraṇe'pi tava hṛdaye na vartata iti viśeṣokty-alaṅkāro vyajyate |na khalu kaveḥ kavi-nibaddhasyeva vāg-anyāviṣṭatā | ataḥ kavi-nibaddha-vaktṛ-prauḍhoktiḥ kavi-prauḍhokter adhikaṁ sahṛdaya-camatkāra-kāriṇīti pṛthak pratipāditā |evaṁ vācyārthasya vyañjakatvena samudāhṛtam |lakṣyārthasya, yathā—niḥśeṣācyutety ādi |vyaṅgyārthasya, yathā—āli paśyety ādi | anayoḥ svataḥ-sambhāvanau lakṣya-vyaṅgyārthau vyañjakau | evam anyeṣv apy ekādaśasu bhedeṣūdāhāryam | eṣu cālaṅkṛti-vyañjana-sthale rūpaṇotprekṣaṇa-vyatirecanādi-mātrasya prādhānyaṁ sahṛdaya-saṁvedyaṁ, na tu rūpādīnām ity alaṅkṛter eva prādhānyam |
छन्द अज्ञात
Подразумеваемое, рождённое силой смысла, будучи предметом или украшением и подразумеваясь теми шестью, даёт двенадцать видов. «Возможный сам по себе» — такой, что его можно допустить и вне поэзии по уместности; «рождённый смелым словом» — установленный смелым словом, а не уместностью. Примеры по порядку. «Сандал весь стёрся…» — этим предметом, возможным самим по себе, Вринде, которая об этом говорит, подразумевается лишь предмет: что у какой-то гопи от наслаждения с Кришной стёрся весь сандал и прочее. «Даже блеск солнца тускнеет на юге, а там же люди Ямы не вынесли мощи Хари». Этим предметом, возможным самим по себе, подразумевается украшение «превосходство»: когда Хари возвращал сына наставника, мощь Его превзошла блеск солнца. «Бала, собрав всю свою доблесть, издали смотрел на него, бегущего навстречу, как лев на слона». Здесь смыслом, подразумевающим в виде украшения «сравнение» и возможным самим по себе, подразумевается предмет: Баладева в тот же миг уничтожит этого асуру, Венудари. «Тот, кто в битве, в гневе кусая свою губу, избавил коралловые губы вражеских жён от боли укусов их любимых». Здесь украшением «противоречие», возможным самим по себе, подразумевается украшение «совмещение»: губа прокушена — и враги убиты. «Если бы не было уверенности, что эта пора соединит меня с красавицами-пастушками, кто стерпел бы явную неправду весны, делающей стрелы для цветочного лучника?» Здесь весна — мастер стрел, Камадева — лучник, а мишень — сам говорящий, Шри Кришна; «цветы — стрелы» — предмет, установленный смелым словом поэта, и, проявившись, он подразумевает предмет — разгул Мадана. «Ночами, в сети лучей ясного месяца, тьма... твоя слава, растекаясь, всегда белит весь круг мира». Здесь предметом, установленным смелым словом поэта, подразумевается «превосходство»: поток славы светит ярче лучей луны. «В тот миг с корон Десятиглавого упали на землю слёзы счастья ракшасов под видом драгоценных камней». Здесь украшением «отрицание», установленным смелым словом поэта, подразумевается предмет — грядущая гибель счастья ракшасов. «Свежий жасмин в косах, белый лотос в руке, ожерелье на шее, густой сандал на груди: одна и та же, о царь, сын Панду, громада твоей славы стала многими украшениями на телах красавиц города Индры». Здесь украшением «уподобление», установленным смелым словом поэта, подразумевается украшение «необычная причина»: живя на земле, ты служишь небожителям. «Молния, ну скажи, где, какое и сколько подвижничества ты свершила, если, подруга, достигнув этой тучи, подобной груди Хари, всегда в ней резвишься?» Здесь предметом — смелым словом одной из созданных поэтом героинь — постигается предмет: грудь Хари достигается лишь великими заслугами. «Радхика, весной стрелы Мадана стали исчисляться миллионами и оставили число пять, — и тогда пятеричность постигла разлучённых». Здесь предметом, установленным смелым словом созданного поэтом лица, — стрел Камы стало миллионы, и все разлучённые умерли, — подразумевается «воображение»: пятеричность, покинув стрелы, будто нашла приют у разлучённых. «Радха, на цветке жасмина сияет жужжащая пчела, словно трубит в раковину, когда выступает в поход Пятистрельный». Здесь украшением «воображение», установленным смелым словом созданного поэтом лица, подразумевается предмет: настала пора, что сводит с ума, — так почему же ты не оставляешь обиду? «В твоём сердце, Кришна, полном тысячи женщин, ей нет места — и она день за днём, не думая ни о чём ином, делает своё тонкое тело ещё тоньше». Здесь словами «нет места», смелым словом созданного поэтом говорящего, украшением «поэтическое основание», подразумевается украшение «особое утверждение»: хоть она и истончает тело, в твоё сердце ей всё не войти. Речь самого поэта не бывает одержима чужим чувством, как речь созданного им лица. Поэтому смелое слово созданного поэтом говорящего сильнее поражает чуткого слушателя, чем смелое слово поэта, и названо отдельно. Так приведены примеры подразумевания прямым смыслом. Переносным — например, «Сандал весь стёрся…»; подразумеваемым — например, «Подруга, взгляни…». В этих двух подразумевают переносный и подразумеваемый смыслы, возможные сами по себе. Так же надо привести примеры и для остальных одиннадцати видов. И там, где подразумевается украшение, чуткие чувствуют, что главное — само уподобление, воображение, превосходство и прочее, а не то, что уподобляют; поэтому главным здесь остаётся украшение.
0a16f1d2b9c7 · प्रकाशित 24 सित॰ 2026, 12:40:03 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Длинный ряд примеров показывает одно: скрытый смысл может вырасти из чего угодно — из простого факта, из фигуры речи, из смелой выдумки поэта. «Пятеричность» — игра слов: «панчата» значит и «число пять», и «смерть» (возвращение тела к пяти стихиям); у Камадевы пять стрел, и когда весной их стало без счёта, «пять» перешло к разлучённым, то есть они умерли. Стих на пракрите о девушке, которой нет места в сердце Кришны, особенно трогает: её худоба — не приём поэта, а голос самой любви. Стих о «ночи и луне» в тексте повреждён; перевод его приблизителен.