प्रबन्धेऽपि मतो धीरैर् अर्थशक्त्युद्भवो ध्वनिः ॥13॥प्रबन्धे महावाक्ये । अनन्तरोक्तद्वादशभेदोऽर्थशक्त्युत्थः । यथा महाभारते गृध्रगोमायुसंवादे—अलं स्थित्वा श्मशाने ऽस्मिन् गृध्रगोमायुसङ्कुले ।कङ्काल बहुले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ॥इति दिवा शक्तस्य गृध्रस्य श्मशाने मृतं बालम् उपादाय तिष्ठतो दिवसे तं परित्यज्य गमनम् इष्टम् ।आदित्यो ऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम् ।बहुविघ्नो मुहूर्तोऽयं जीवेद् अपि कथञ्चन ॥अमुं कनकवर्णाभं बालम् अप्राप्तयौवनम् ।गृध्रवाक्यात् कथं मूढास् त्यजध्वं अविशङ्किताः ॥इति निशि समर्थस्य गोमायोर् दिवसे परित्यागोऽनभिलषित इति वाक्यसमूहेन द्योत्यते । अत्र स्वतःस्वम्भवी व्यञ्जकः । एवम् अन्येष्व् एकादशभेदेषूदाहार्यम् ।
prabandhe'pi mato dhīrair artha-śakty-udbhavo dhvaniḥ ||13||prabandhe mahā-vākye | anantarokta-dvādaśa-bhedo'rtha-śakty-utthaḥ | yathā mahābhārate gṛdhra-gomāyu-saṁvāde—alaṁ sthitvā śmaśāne 'smin gṛdhra-gomāyu-saṅkule |kaṅkāla bahule ghore sarva-prāṇi-bhayaṅkare ||iti divā śaktasya gṛdhrasya śmaśāne mṛtaṁ bālam upādāya tiṣṭhato divase taṁ parityajya gamanam iṣṭam |ādityo 'yaṁ sthito mūḍhāḥ snehaṁ kuruta mā bhayam |bahu-vighno muhūrto’yaṁ jīved api kathañcana ||amuṁ kanaka-varṇābhaṁ bālam aprāpta-yauvanam |gṛdhra-vākyāt kathaṁ mūḍhās tyajadhvaṁ aviśaṅkitāḥ ||iti niśi samarthasya gomāyor divase parityāgo'nabhilaṣita iti vākya-samūhena dyotyate | atra svataḥ-svambhavī vyañjakaḥ | evam anyeṣv ekādaśa-bhedeṣūdāhāryam |
छन्द अज्ञात
И в целом произведении мудрые признают звучание, рождённое силой смысла. Целое произведение — великое высказывание. Имеются в виду только что названные двенадцать видов, рождённых силой смысла. Например, в «Махабхарате», в беседе коршуна и шакала: «Довольно стоять на этом месте сожжения, полном коршунов и шакалов, усеянном костями, страшном, пугающем всех живых». Так коршун, сильный днём, хочет, чтобы люди, стоящие на месте сожжения с мёртвым мальчиком, ушли, пока день. «Солнце ещё стоит, глупцы; будьте любящими, не бойтесь: у этого часа много препятствий, он ещё может как-нибудь ожить. Этого мальчика, цветом как золото, не достигшего юности, — как вы, глупцы, бросаете по слову коршуна, не колеблясь?» Так рядом высказываний передаётся, что шакалу, сильному ночью, не хочется, чтобы они ушли днём. Здесь подразумевающее возможно само по себе. Так же следует привести примеры и для остальных одиннадцати видов.
7821c18ecbba · प्रकाशित 24 सित॰ 2026, 12:40:03 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Беседа коршуна и шакала из Шанти-парвы — редкий пример звучания, которое живёт не в строке, а в целой сцене. Каждая речь по отдельности звучит разумно и даже сострадательно, но вместе они открывают скрытое: коршун видит днём, шакал — ночью, и каждый уговаривает людей так, чтобы добыча досталась ему.