हरिवंश
Йогический сон и пробуждение ВишнуHV 40.1-10
214 / 607
हरिवंश · HV 40.1-10
देवनागरी

ऋषिभिः पूजितस् तैस् तु विवेश हरिर् ईश्वरः पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायणाश्रमम् ॥
स तत्र विविशे हृष्टस् तान् आमन्त्र्य सदोगतान् प्रणम्य चादिदेवाय ब्रह्मणे पद्मयोनये ॥
स्वेन नाम्ना परिज्ञातं स तं नारायणाश्रमम् प्रविशन्न् एव भगवान् आयुधानि व्यसर्जयत् ॥
स तत्राम्बुपतिप्रख्यं ददर्शालयम् आत्मनः स्वधिष्ठितं भूतगणैः शाश्वतैश् च महर्षिभिः ॥
संवर्तकाम्बुदोपेतं नक्षत्रस्थानसंकुलम् तिमिरौघपरिक्षिप्तम् अप्रधृष्यं सुरासुरैः ॥
न तत्र विषयो वायोर् नेन्दोर् नापि विवस्वतः वपुषा पद्मनाभस्य स देशस् तेजसा वृतः ॥
स तत्र प्रविशन्न् एव जटाभारं समुद्वहन् स सहस्रशिरा भूत्वा शयनायोपचक्रमे ॥
लोकानाम् अन्तकालज्ञा काली नयनशालिनी उपतस्थे महात्मानं निद्रा तं कालरूपिणी ॥
स शिश्ये शयने दिव्ये समुद्राम्भोदशीतले हरिर् एकार्णवोक्तेन व्रतेन व्रतिनां वरः ॥
तं शयानं महात्मानं भवाय जगतः प्रभुम् उपासां चक्रिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास् तदा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

ṛṣibhiḥ pūjitas tais tu viveśa harir īśvaraḥ paurāṇaṃ brahmasadanaṃ divyaṃ nārāyaṇāśramam ||
sa tatra viviśe hṛṣṭas tān āmantrya sadogatān praṇamya cādidevāya brahmaṇe padmayonaye ||
svena nāmnā parijñātaṃ sa taṃ nārāyaṇāśramam praviśann eva bhagavān āyudhāni vyasarjayat ||
sa tatrāmbupatiprakhyaṃ dadarśālayam ātmanaḥ svadhiṣṭhitaṃ bhūtagaṇaiḥ śāśvataiś ca maharṣibhiḥ ||
saṃvartakāmbudopetaṃ nakṣatrasthānasaṃkulam timiraughaparikṣiptam apradhṛṣyaṃ surāsuraiḥ ||
na tatra viṣayo vāyor nendor nāpi vivasvataḥ vapuṣā padmanābhasya sa deśas tejasā vṛtaḥ ||
sa tatra praviśann eva jaṭābhāraṃ samudvahan sa sahasraśirā bhūtvā śayanāyopacakrame ||
lokānām antakālajñā kālī nayanaśālinī upatasthe mahātmānaṃ nidrā taṃ kālarūpiṇī ||
sa śiśye śayane divye samudrāmbhodaśītale harir ekārṇavoktena vratena vratināṃ varaḥ ||
taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhavāya jagataḥ prabhum upāsāṃ cakrire viṣṇuṃ devāḥ sarṣigaṇās tadā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ऋषिभिः पूजितस् तैस् तुṛṣibhiḥ pūjitas tais tuпочтённый теми риши; восхвалённый теми мудрецами
विवेश हरिर् ईश्वरःviveśa harir īśvaraḥХари-Господь вошёл; вошёл владыка Хари
पौराणं ब्रह्मसदनंpaurāṇaṃ brahmasadanaṃдревнее жилище Брахмы; пураническую обитель Брахмы
दिव्यं नारायणाश्रमम्divyaṃ nārāyaṇāśramamбожественный ашрам Нараяны; небесную обитель Нараяны
स तत्र विविशे हृष्टस्sa tatra viviśe hṛṣṭasон туда вошёл радостный; он вступил туда довольный
तान् आमन्त्र्य सदोगतान्tān āmantrya sadogatānпоприветствовав вошедших в собрание; обратившись к сидящим в садос
प्रणम्य चादिदेवायpraṇamya cādidevāyaи поклонившись первобогу; почтив изначального бога
ब्रह्मणे पद्मयोनयेbrahmaṇe padmayonayeБрахме, лотосорождённому; Падмайони Брахме
स्वेन नाम्ना परिज्ञातंsvena nāmnā parijñātaṃизвестный своим именем; узнанный по собственному имени
स तं नारायणाश्रमम्sa taṃ nārāyaṇāśramamон тот ашрам Нараяны; этот Нараянов ашрам
प्रविशन्न् एव भगवान्praviśann eva bhagavānГосподь, уже входя; благой, вступая внутрь
आयुधानि व्यसर्जयत्āyudhāni vyasarjayatоставил оружие; отложил вооружение
स तत्राम्बुपतिप्रख्यंsa tatrāmbupatiprakhyaṃон там подобное владыке вод; он там увидел океаноподобное
ददर्शालयम् आत्मनःdadarśālayam ātmanaḥувидел своё жилище; созерцал собственную обитель
स्वधिष्ठितं भूतगणैःsvadhiṣṭhitaṃ bhūtagaṇaiḥнаселённое сонмами существ; обитаемое множествами бхут
शाश्वतैश् च महर्षिभिःśāśvataiś ca maharṣibhiḥи вечными махариши; а также бессмертными великими риши
संवर्तकाम्बुदोपेतंsaṃvartakāmbudopetaṃснабжённое тучами конца мира; окружённое облаками сворачивания
नक्षत्रस्थानसंकुलम्nakṣatrasthānasaṃkulamнаполненное местами звёзд; густое звёздными стоянками
तिमिरौघपरिक्षिप्तम्timiraughaparikṣiptamокружённое потоками тьмы; объятое массами мрака
अप्रधृष्यं सुरासुरैःapradhṛṣyaṃ surāsuraiḥнеприступное для богов и асуров; неодолимое девами и демонами
न तत्र विषयो वायोर्na tatra viṣayo vāyorтам нет области ветра; туда не достигает сфера Ваю
नेन्दोर् नापि विवस्वतःnendor nāpi vivasvataḥни Индu, ни Вивасвата; ни Луны, ни Солнца
वपुषा पद्मनाभस्यvapuṣā padmanābhasyaтелом Падманабхи; обликом лотосопупого
स देशस् तेजसा वृतःsa deśas tejasā vṛtaḥто место было покрыто сиянием; эта область объята блеском
स तत्र प्रविशन्न् एवsa tatra praviśann evaон, туда уже входя; вступая туда
जटाभारं समुद्वहन्jaṭābhāraṃ samudvahanнеся массу спутанных волос; поднимая тяжесть джаты
स सहस्रशिरा भूत्वाsa sahasraśirā bhūtvāон, став тысячеглавым; став имеющим тысячу голов
शयनायोपचक्रमेśayanāyopacakrameприступил к возлежанию; начал ложиться
लोकानाम् अन्तकालज्ञाlokānām antakālajñāзнающая конец времени миров; ведающая смертный срок миров
काली नयनशालिनीkālī nayanaśālinīКали, наделённая глазами; чёрная, с прекрасными очами
उपतस्थे महात्मानंupatasthe mahātmānaṃподступила к великодушному; приблизилась к махатме
निद्रा तं कालरूपिणीnidrā taṃ kālarūpiṇīк нему сон в образе времени; сон, имеющий вид Калы
स शिश्ये शयने दिव्येsa śiśye śayane divyeон лёг на божественное ложе; возлёг на небесной постели
समुद्राम्भोदशीतलेsamudrāmbhodaśītaleпрохладном как океан и туча; холодном морем и облаком
हरिर् एकार्णवोक्तेनharir ekārṇavoktenaХари, согласно сказанному о едином океане; Хари по обету первовод
व्रतेन व्रतिनां वरःvratena vratināṃ varaḥобетом, лучший из обетников; правилом, превосходный среди соблюдающих обет
तं शयानं महात्मानंtaṃ śayānaṃ mahātmānaṃего, лежащего махатму; того великодушного, возлежащего
भवाय जगतः प्रभुम्bhavāya jagataḥ prabhumвладыку ради бытия мира; господа для блага вселенной
उपासां चक्रिरे विष्णुंupāsāṃ cakrire viṣṇuṃпочитали Вишну; стали служить Вишну
देवाः सर्षिगणास् तदाdevāḥ sarṣigaṇās tadāбоги с сонмами риши тогда; девы вместе с риши в то время
अनुवाद

Вайшампаяна сказал: Почтённый теми риши, Господь Хари вошёл в древнее жилище Брахмы, в божественный ашрам Нараяны. Радостно вступив туда, поприветствовав находившихся в собрании и поклонившись первобогу Брахме, лотосорождённому, Господь, едва входя в этот известный его собственным именем ашрам Нараяны, отложил своё оружие. Там он увидел свою океаноподобную обитель, населённую сонмами существ и вечными великими риши, окружённую тучами конца мира, наполненную звёздными стоянками, объятую потоками тьмы и неприступную для богов и асуров. Туда не достигала область ни ветра, ни луны, ни солнца: всё место было покрыто сиянием тела Падманабхи. Входя туда и неся тяжесть джаты, он стал тысячеглавым и приготовился возлечь. К великодушному приблизилась Кали, знающая конечный срок миров, лотосоокая Нидра в образе Времени. Хари, лучший из соблюдающих обеты, лёг на божественное ложе, прохладное как океан и туча, соблюдая обет, известный со времени единого океана. А боги вместе с сонмами риши почитали Вишну, великого духом, возлежащего ради блага мира.

संस्करण

aad42f98e196 · प्रकाशित 22 जून 2026, 3:31:01 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से