हरिवंश
Джанамеджая спрашивает Вьясу о жертвоприношении и времениHV 115.35-45
597 / 607
हरिवंश · HV 115.35-45
देवनागरी

त्वया धृतः क्रतुश् चैव वाजिमेधः परंतप क्षत्रिया नाहरिष्यन्ति यावद् भूमिर् धरिष्यति ॥
निवृत्ताव् अश्वमेधस्य विप्रशापाग्नितेजसा अहं निमित्तं इति चेद् भयं तीव्रं च जायते ॥
कथं ह्य् अकीर्त्त्या संयुक्तः सुकृती मद्विधो जनः लोकान् उत्सहते गन्तुं खं सपाश इव द्विजः ॥
यथा ह्य् अनागतम् इदम् दृष्टम् अत्र प्रणाशनम् यज्ञस्य पुनरावृत्तिर् यद्य् अस्त्य् आश्वासयस्व माम् ॥
उपात्तयज्ञो देवेभ्यो ब्राह्मणेषु निवत्स्यति तेजसाभ्याहृतं तेजस् तेजस्येवावतिष्ठते ॥
औद्भिदो भविता कश्चित् सेनानीः काश्यपो द्विजः अश्वमेधं कलियुगे पुनः प्रत्याहरिष्यति ॥
तद्युगे तत्कुलीनश् च राजसूयम् अपि क्रतुम् आहरिष्यति राजेन्द्र श्वेतग्रहम् इवान्तकः ॥
यथाबलं मनुष्याणां कर्तॄणां दास्यते फलम् युगान्तद्वारम् ऋषिभिः संवृतं विचरिष्यति ॥
तदाप्रभृति हास्यन्ते नृणां प्राणाः पुराकृतीः विनिवर्तिष्यते लोके वृत्तान्ते वृत्तिमत्स्व् अपि ॥
तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुस्तरो दानमूलवान् चातुराश्रम्यशिथिलो धर्मः प्रविचलिष्यति ॥
तदा ह्य् अल्पेन तपसा सिद्धिं यास्यन्ति मानवाः धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगाम्ते जनमेजय ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tvayā dhṛtaḥ kratuś caiva vājimedhaḥ paraṃtapa kṣatriyā nāhariṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati ||
nivṛttāv aśvamedhasya vipraśāpāgnitejasā ahaṃ nimittaṃ iti ced bhayaṃ tīvraṃ ca jāyate ||
kathaṃ hy akīrttyā saṃyuktaḥ sukṛtī madvidho janaḥ lokān utsahate gantuṃ khaṃ sapāśa iva dvijaḥ ||
yathā hy anāgatam idam dṛṣṭam atra praṇāśanam yajñasya punarāvṛttir yady asty āśvāsayasva mām ||
upāttayajño devebhyo brāhmaṇeṣu nivatsyati tejasābhyāhṛtaṃ tejas tejasyevāvatiṣṭhate ||
audbhido bhavitā kaścit senānīḥ kāśyapo dvijaḥ aśvamedhaṃ kaliyuge punaḥ pratyāhariṣyati ||
tadyuge tatkulīnaś ca rājasūyam api kratum āhariṣyati rājendra śvetagraham ivāntakaḥ ||
yathābalaṃ manuṣyāṇāṃ kartṝṇāṃ dāsyate phalam yugāntadvāram ṛṣibhiḥ saṃvṛtaṃ vicariṣyati ||
tadāprabhṛti hāsyante nṛṇāṃ prāṇāḥ purākṛtīḥ vinivartiṣyate loke vṛttānte vṛttimatsv api ||
tadā sūkṣmo mahodarko dustaro dānamūlavān cāturāśramyaśithilo dharmaḥ pravicaliṣyati ||
tadā hy alpena tapasā siddhiṃ yāsyanti mānavāḥ dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugāmte janamejaya ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
त्वया धृतः क्रतुश् चैवtvayā dhṛtaḥ kratuś caivaтобой поддержанный обряд именно
वाजिमेधः परंतपvājimedhaḥ paraṃtapaашвамедха, палящий врагов
क्षत्रिया नाहरिष्यन्तिkṣatriyā nāhariṣyantiкшатрии не принесут
यावद् भूमिर् धरिष्यतिyāvad bhūmir dhariṣyatiпока земля будет держать
निवृत्तौ अश्वमेधस्यnivṛttau aśvamedhasyaпри прекращении ашвамедхи
विप्रशापाग्नितेजसाvipraśāpāgnitejasāсилой огня проклятия брахманов
अहं निमित्तं इति चेद्ahaṃ nimittaṃ iti cedесли я причина так
भयं तीव्रं च जायतेbhayaṃ tīvraṃ ca jāyateстрах сильный возникает
कथं हि अकीर्त्त्या संयुक्तःkathaṃ hi akīrttyā saṃyuktaḥкак ведь с бесславием соединённый
सुकृती मद्विधो जनःsukṛtī madvidho janaḥдобродетельный человек вроде меня
लोकान् उत्सहते गन्तुंlokān utsahate gantuṃмиры способен идти
खं सपाश इव द्विजःkhaṃ sapāśa iva dvijaḥв небо словно связанный, дваждырождённый
यथा हि अनागतम् इदम्yathā hi anāgatam idamкак ведь это будущее
दृष्टम् अत्र प्रणाशनम्dṛṣṭam atra praṇāśanamувидено здесь уничтожение
यज्ञस्य पुनरावृत्तिर्yajñasya punarāvṛttirжертвы возвращение
यद्य् अस्त्य् आश्वासयस्व माम्yady asty āśvāsayasva māmесли есть, успокой меня
उपात्तयज्ञो देवेभ्योupāttayajño devebhyoпринятая жертва богами
ब्राह्मणेषु निवत्स्यतिbrāhmaṇeṣu nivatsyatiв брахманах будет пребывать
तेजसा अभ्याहृतं तेजस्tejasā abhyāhṛtaṃ tejasсилой захваченная сила
तेजसि एव अवतिष्ठतेtejasi eva avatiṣṭhateв силе же пребывает
औद्भिदो भविता कश्चित्audbhido bhavitā kaścitАудбхида будет некий
सेनानीः काश्यपो द्विजःsenānīḥ kāśyapo dvijaḥСенани, Кашьяпа, дваждырождённый
अश्वमेधं कलियुगेaśvamedhaṃ kaliyugeашвамедху в Кали-югу
पुनः प्रत्याहरिष्यतिpunaḥ pratyāhariṣyatiснова возвратит
तद्युगे तत्कुलीनश् चtadyuge tatkulīnaś caв ту югу и того рода
राजसूयम् अपि क्रतुम्rājasūyam api kratumраджасую также обряд
आहरिष्यति राजेन्द्रāhariṣyati rājendraпринесёт, царь царей
श्वेतग्रहम् इव अन्तकःśvetagraham iva antakaḥкак Антака белую планету
यथाबलं मनुष्याणांyathābalaṃ manuṣyāṇāṃсогласно силе людей
कर्तॄणां दास्यते फलम्kartṝṇāṃ dāsyate phalamсовершающим будет дан плод
युगान्तद्वारम् ऋषिभिःyugāntadvāram ṛṣibhiḥдверь конца юги риши
संवृतं विचरिष्यतिsaṃvṛtaṃ vicariṣyatiзакрытую будет проходить
तदाप्रभृति हास्यन्तेtadāprabhṛti hāsyanteс того времени будут уменьшаться
नृणां प्राणाः पुराकृतीःnṛṇāṃ prāṇāḥ purākṛtīḥжизни людей и прежние формы
विनिवर्तिष्यते लोकेvinivartiṣyate lokeбудет отступать в мире
वृत्तान्ते वृत्तिमत्स्व् अपिvṛttānte vṛttimatsv apiпри изменении даже у живущих
तदा सूक्ष्मो महोदर्कोtadā sūkṣmo mahodarkoтогда тонкий, с великим последствием
दुस्तरो दानमूलवान्dustaro dānamūlavānтруднопреодолимый, основанный на даре
चातुराश्रम्यशिथिलोcāturāśramyaśithiloослабляющий четыре ашрама
धर्मः प्रविचलिष्यतिdharmaḥ pravicaliṣyatiдхарма пошатнётся
तदा हि अल्पेन तपसाtadā hi alpena tapasāтогда ведь малой аскезой
सिद्धिं यास्यन्ति मानवाःsiddhiṃ yāsyanti mānavāḥсовершенства достигнут люди
धन्या धर्मं चरिष्यन्तिdhanyā dharmaṃ cariṣyantiсчастливые будут следовать дхарме
युगान्ते जनमेजयyugānte janamejayaпри конце юги, Джанамеджая
अनुवाद

«Вьяса продолжил: “О палящий врагов, ашвамедха, поддержанная тобой, не будет снова принесена кшатриями, пока держится земля”. Джанамеджая сказал: “Если прекращение ашвамедхи произойдёт силой огня проклятия брахманов и я окажусь причиной, во мне рождается сильный страх. Как добродетельный человек вроде меня, соединённый с бесславием, сможет идти к мирам, о дваждырождённый, словно связанный в небе? Если ты видишь будущую гибель этого обряда, успокой меня: будет ли возвращение жертвы?” Вьяса сказал: “Принятая богами жертва будет пребывать в брахманах; сила, перенесённая силой, пребывает в самой силе. Некогда в Кали-югу некий дваждырождённый Кашьяпа по имени Сенани Аудбхида снова возвратит ашвамедху. В ту югу человек его рода принесёт и раджасую, о царь царей, словно Антака белую планету. Плод будет дан людям, совершающим обряды, согласно их силе; дверь конца юги, закрытая риши, будет пройдена. С того времени жизни людей и прежние формы будут уменьшаться, а в мире, при изменении самих живущих, установленные порядки станут отступать. Тогда тонкая, с великим последствием, труднопреодолимая и основанная на даре дхарма, ослабляющая четыре ашрама, пошатнётся. Но в конце юги, Джанамеджая, люди будут достигать совершенства малой аскезой, и счастливые всё же будут следовать дхарме”».

संस्करण

f6864847203e · प्रकाशित 22 जून 2026, 6:44:24 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से