आदौ श्रद्धा ततः साधुसङ्गोऽथ भजनक्रिया ।ततोऽनर्थनिवृत्तिः स्यात् ततो निष्ठा रुचिस् ततः ।अथासक्तिस् ततो भावस् ततः प्रेमाभ्युदञ्चति ॥इत्य् अर्थः साधु विवृतः । अतोऽपि यथोत्तरस्वादुवैशिष्ट्यभाजितस्नेहमानप्रणयरागानुरागमहाभावाख्यानि भक्तिकल्पवल्ल्या ऊर्ध्वोर्ध्वपल्लवगामीनि फलानि सन्ति । न तेषाम् आस्वादसम्पदौष्णशैत्यसंमर्दसहः साधकस्य देहो भवेद् इति न तेषां तत्र प्राकट्यसम्भव इति न तान्य् अत्र विवृतानि ।किं चेह रुच्यासक्तिभावप्रेमसु लक्षयित्वा साक्षाद् अनुभवगोचरतां प्रापितेषु तत्र सन्त्य् अपि भूरीणि प्रमाणानि नोपन्यस्तानि । प्रमाणापेक्षया ह्य् अनुभववर्त्मपारुष्यापादकत्वात् । किं च, तान्य् अपेक्ष्याणि चेत्,• तस्मिंस् तदा लब्धरुचेर् महामते इति रुचौ,• गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये इति आसक्तौ,• प्रियश्रवस्य् अङ्ग ममाभवद् रतिः इति रतौ ।• प्रेमातिभरनिर्भिन्नपुलकाङ्गोऽतिनिर्वृत इति प्रेमणि,• ता ये पिबन्त्य् अवितृषो नृप गाढकर्णैस् तान् न स्पृशन्त्य् अशनतृड्भयशोकमोहा इति रुच्यनुभावे,• गायन् विलज्जो विचरेद् असङ्ग इति आसक्त्यनुभावे.• यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयम् आकर्षसन्निधौ ।तथा मे भ्राम्यते चेतश् चक्रपाणेर् यदृच्छया ॥ इति रत्यनुभावे,• एवंव्रत इत्य् अत्र हसन्त्य् अथो रोदिति रौति गायति इति प्रेम्णोऽनुभावे,• आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि इति तत्र स्फूर्तौ,• पश्यन्ति ते मे रुचिराण्य् अम्ब सन्त इति साक्षाद्दर्शने,• तैर् दर्शनीयावयवैर् उदारविलासहासेक्षितवामसूक्तैः इति लब्धदर्शनस्य स्वभावे,• वासो यथा परिकृतं मदिराम् अदान्ध इति चेष्टायां प्रमाणान्य् अनुसन्धाय विचारयितव्यानि
ādau śraddhā tataḥ sādhu-saṅgo'tha bhajana-kriyā |tato'nartha-nivṛttiḥ syāt tato niṣṭhā rucis tataḥ |athāsaktis tato bhāvas tataḥ premābhyudañcati ||ity arthaḥ sādhu vivṛtaḥ | ato'pi yathottara-svādu-vaiśiṣṭya-bhājita-sneha-māna-praṇaya-rāgānurāga-mahā-bhāvākhyāni bhakti-kalpa-vallyā ūrdhvordhva-pallava-gāmīni phalāni santi | na teṣām āsvāda-sampad-auṣṇa-śaitya-saṁmarda-sahaḥ sādhakasya deho bhaved iti na teṣāṁ tatra prākaṭya-sambhava iti na tāny atra vivṛtāni |kiṁ ceha rucy-āsakti-bhāva-premasu lakṣayitvā sākṣād anubhava-gocaratāṁ prāpiteṣu tatra santy api bhūrīṇi pramāṇāni nopanyastāni | pramāṇāpekṣayā hy anubhava-vartma-pāruṣyāpādakatvāt | kiṁ ca, tāny apekṣyāṇi cet,• tasmiṁs tadā labdha-rucer mahāmate iti rucau,• guṇeṣu saktaṁ bandhāya rataṁ vā puṁsi muktaye iti āsaktau,• priya-śravasy aṅga mamābhavad ratiḥ iti ratau |• premātibhara-nirbhinna-pulakāṅgo'tinirvṛta iti premaṇi,• tā ye pibanty avitṛṣo nṛpa gāḍha-karṇais tān na spṛśanty aśana-tṛḍ-bhaya-śoka-mohā iti rucy-anubhāve,• gāyan vilajjo vicared asaṅga iti āsakty-anubhāve.• yathā bhrāmyatyayo brahman svayam ākarṣa-sannidhau |tathā me bhrāmyate cetaś cakra-pāṇer yadṛcchayā || iti raty-anubhāve,• evaṁ-vrata ity atra hasanty atho roditi rauti gāyati iti premṇo'nubhāve,• āhūta iva me śīghraṁ darśanaṁ yāti cetasi iti tatra sphūrtau,• paśyanti te me rucirāṇy amba santa iti sākṣād-darśane,• tair darśanīyāvayavair udāra-vilāsa-hāsekṣita-vāma-sūktaiḥ iti labdha-darśanasya svabhāve,• vāso yathā parikṛtaṁ madirām adāndha iti ceṣṭāyāṁ pramāṇāny anusandhāya vicārayitavyāni
छन्द अज्ञात
«Вначале вера, затем общество святых, затем практика служения; затем бывает устранение помех, затем устойчивость, затем вкус; затем привязанность, затем бхава, затем восходит према», — смысл этих слов мы разъяснили как следует. Есть и выше этого — всё более особые по сладости плоды лианы желаний, преданности, растущие на всё более высоких побегах: снеха, мана, пранайя, рага, анурага и махабхава. Но тело практикующего не выдерживает натиска жара и холода от богатства их вкуса и явиться в нём они не могут, поэтому здесь мы их не разъясняли. Кроме того, определяя здесь вкус, привязанность, бхаву и прему и вводя их прямо в поле опыта, мы не приводили свидетельств, хотя их много: опора на свидетельства делает жёстким путь опыта. Но если они нужны, отыщите и обдумайте их: о вкусе — «к Нему тогда, о великомудрый, у меня, обретшего вкус…»; о привязанности — «привязанный к качествам ум — для рабства, влюблённый в Пурушу — для освобождения»; о рати — «о дорогой, у меня возникла рати к Тому, чья слава мила»; о преме — «с телом в мурашках от избытка премы, в великом блаженстве»; о проявлениях вкуса — «тех, кто, о царь, ненасытно пьёт эти [рассказы] жадными ушами, не касаются голод, жажда, страх, горе и заблуждение»; о проявлениях привязанности — «распевая, без стыда, он бродит, ни к чему не привязанный»; о проявлениях рати — «как железо, о брахман, само движется рядом с магнитом, так мой ум движется по воле Держащего диск»; о проявлениях премы — «с таким обетом…», где «то смеётся, то плачет, кричит, поёт»; о видении — «видение быстро приходит мне в сердце, будто позванное»; о встрече воочию — «святые, о мать, видят Мои прекрасные облики»; о природе обретшего видение — «теми прекрасными членами, щедрыми играми, улыбками, взглядами, чарующими словами»; о поведении — «как ослеплённый вином [не помнит], надета ли одежда».
f6409a342ea2 · प्रकाशित 28 सित॰ 2026, 4:10:05 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Итог всей книги — лестница из «Бхакти-расамрита-синдху» (1.4.15–16), по которой шли восемь ливней. Выше премы есть ещё ступени — снеха, мана, пранайя, рага, анурага, махабхава (их описывает «Уджджвала-ниламани»), — но в теле практикующего они не являются.
Показательна мысль о свидетельствах: Вишванатха нарочно писал без цитат, чтобы путь опыта не стал книжным спором. Цитаты он всё же даёт — почти все из «Бхагаватам»: 1.5.27, 3.25.15, 1.5.26, 1.6.18, 4.29.40, 11.2.40, 7.5.14, 1.6.34, 3.25.35–36, 11.13.36. В издании в строке о магните стояло «о проявлениях вкуса»; исправлено на «рати» по порядку перечня.