महाभारत
Āstīka-parva (jaratkāru-vivāha) (The Marriage of Jaratkāru)1.42.1–9
323 / 15823
महाभारत · 1.42.1–9
देवनागरी

सूत उवाच
एतच् छ्रुत्वा जरत्कारुर् दुःखशोकपरायणः ॥
उवाच स्वान् पितॄन् दुःखाद् बाष्पसंदिग्धया गिरा ॥
अहम् एव जरत्कारुः किल्बिषी भवतां सुतः ॥
तद् दण्डं धारयत मे दुष्कृतेर् अकृतात्मनः ॥
पितर ऊचुः
पुत्र दिष्ट्यासि संप्राप्त इमं देशं यदृच्छया ॥
किमर्थं च त्वया ब्रह्मन् न कृतो दारसंग्रहः ॥
जरत्कारुर् उवाच
ममायं पितरो नित्यं हृद्य् अर्थः परिवर्तते ॥
ऊर्ध्वरेताः शरीरं वै प्रापयेयम् अमुत्र वै ॥
एवं दृष्ट्वा तु भवतः शकुन्तान् इव लम्बतः ॥
मया निवर्तिता बुद्धिर् ब्रह्मचर्यात् पितामहाः ॥
करिष्ये वः प्रियं कामं निवेक्ष्ये नात्र संशयः ॥
सनाम्नीं यद्य् अहं कन्याम् उपलप्स्ये कदा चन ॥
भविष्यति च या का चिद् भैक्षवत् स्वयम् उद्यता ॥
प्रतिग्रहीता ताम् अस्मि न भरेयं च याम् अहम् ॥
एवंविधम् अहं कुर्यां निवेशं प्राप्नुयां यदि ॥
अन्यथा न करिष्ये तु सत्यम् एतत् पितामहाः ॥
सूत उवाच
एवम् उक्त्वा तु स पितॄंश् चचार पृथिवीं मुनिः ॥
न च स्म लभते भार्यां वृद्धो ऽयम् इति शौनक ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sūta uvāca
etac chrutvā jaratkārur duḥkhaśokaparāyaṇaḥ ||
uvāca svān pitṝn duḥkhād bāṣpasaṃdigdhayā girā ||
aham eva jaratkāruḥ kilbiṣī bhavatāṃ sutaḥ ||
tad daṇḍaṃ dhārayata me duṣkṛter akṛtātmanaḥ ||
pitara ūcuḥ
putra diṣṭyāsi saṃprāpta imaṃ deśaṃ yadṛcchayā ||
kimarthaṃ ca tvayā brahman na kṛto dārasaṃgrahaḥ ||
jaratkārur uvāca
mamāyaṃ pitaro nityaṃ hṛdy arthaḥ parivartate ||
ūrdhvaretāḥ śarīraṃ vai prāpayeyam amutra vai ||
evaṃ dṛṣṭvā tu bhavataḥ śakuntān iva lambataḥ ||
mayā nivartitā buddhir brahmacaryāt pitāmahāḥ ||
kariṣye vaḥ priyaṃ kāmaṃ nivekṣye nātra saṃśayaḥ ||
sanāmnīṃ yady ahaṃ kanyām upalapsye kadā cana ||
bhaviṣyati ca yā kā cid bhaikṣavat svayam udyatā ||
pratigrahītā tām asmi na bhareyaṃ ca yām aham ||
evaṃvidham ahaṃ kuryāṃ niveśaṃ prāpnuyāṃ yadi ||
anyathā na kariṣye tu satyam etat pitāmahāḥ ||
sūta uvāca
evam uktvā tu sa pitṝṃś cacāra pṛthivīṃ muniḥ ||
na ca sma labhate bhāryāṃ vṛddho 'yam iti śaunaka ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
जरत्कारुः दुःख-शोक-परायणः स्वान् पितॄन् उवाचjaratkāruḥ duḥkha-śoka-parāyaṇaḥ svān pitṝn uvācaJaratkaru, overcome with grief, said to his ancestors
अहम् एव जरत्कारुः किल्बिषी भवतां सुतःaham eva jaratkāruḥ kilbiṣī bhavatāṃ sutaḥI am indeed Jaratkaru, your sinful son
तत् दण्डं धारयत मे दुष्कृतेःtat daṇḍaṃ dhārayata me duṣkṛteḥimpose upon me the punishment for my transgression
पितरः किमर्थं त्वया न कृतः दार-संग्रहःpitaraḥ kimarthaṃ tvayā na kṛtaḥ dāra-saṃgrahaḥthe ancestors said: why have you not taken a wife?
ऊर्ध्वरेताः शरीरं अमुत्र प्रापयेयम् इति हृद्य् अर्थःūrdhvaretāḥ śarīraṃ amutra prāpayeyam iti hṛdy arthaḥthe thought that always turned in my heart: that, preserving my seed, I might bring my body to the other world
भवतः शकुन्तान् इव लम्बतः दृष्ट्वा बुद्धिः निवर्तिताbhavataḥ śakuntān iva lambataḥ dṛṣṭvā buddhiḥ nivartitāseeing you hanging like birds, I abandoned that resolve
करिष्ये वः प्रियं निवेक्ष्येkariṣye vaḥ priyaṃ nivekṣyeI will do what pleases you -- I will marry
सनाम्नीं कन्याम् यदि उपलप्स्येsanāmnīṃ kanyām yadi upalapsyeif I find a maiden bearing the same name as mine
भैक्षवत् स्वयम् उद्यता याम् न भरेयम् ताम् प्रतिग्रहीता अस्मिbhaikṣavat svayam udyatā yām na bhareyam tām pratigrahītā asmiher who is given as alms, and whom I need not support -- her I will take
एवंविधं निवेशं प्राप्नुयां यदि अन्यथा न करिष्येevaṃvidhaṃ niveśaṃ prāpnuyāṃ yadi anyathā na kariṣyeif I obtain such a marriage, [I will marry]; otherwise I will not
सूतsūtaoriginal form "sūta", added to complete the word-by-word coverage
एतच्etacoriginal form "etac", added to complete the word-by-word coverage
छ्रुत्वाchrutvāoriginal form "chrutvā", added to complete the word-by-word coverage
जरत्कारुर्jaratkāruroriginal form "jaratkārur", added to complete the word-by-word coverage
दुःखशोकपरायणःduḥkhaśokaparāyaṇaḥoriginal form "duḥkhaśokaparāyaṇaḥ", added to complete the word-by-word coverage
दुःखाद्duḥkhādoriginal form "duḥkhād", added to complete the word-by-word coverage
बाष्पसंदिग्धयाbāṣpasaṃdigdhayāoriginal form "bāṣpasaṃdigdhayā", added to complete the word-by-word coverage
गिराgirāoriginal form "girā", added to complete the word-by-word coverage
तद्tadoriginal form "tad", added to complete the word-by-word coverage
दुष्कृतेर्duṣkṛteroriginal form "duṣkṛter", added to complete the word-by-word coverage
अकृतात्मनःakṛtātmanaḥoriginal form "akṛtātmanaḥ", added to complete the word-by-word coverage
पितरpitaraoriginal form "pitara", added to complete the word-by-word coverage
ऊचुःūcuḥoriginal form "ūcuḥ", added to complete the word-by-word coverage
पुत्रputraoriginal form "putra", added to complete the word-by-word coverage
दिष्ट्यासिdiṣṭyāsioriginal form "diṣṭyāsi", added to complete the word-by-word coverage
संप्राप्तsaṃprāptaoriginal form "saṃprāpta", added to complete the word-by-word coverage
इमंimaṃoriginal form "imaṃ", added to complete the word-by-word coverage
देशंdeśaṃoriginal form "deśaṃ", added to complete the word-by-word coverage
यदृच्छयाyadṛcchayāoriginal form "yadṛcchayā", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
ब्रह्मन्brahmanoriginal form "brahman", added to complete the word-by-word coverage
कृतोkṛtooriginal form "kṛto", added to complete the word-by-word coverage
दारसंग्रहःdārasaṃgrahaḥoriginal form "dārasaṃgrahaḥ", added to complete the word-by-word coverage
जरत्कारुर्jaratkāruroriginal form "jaratkārur", added to complete the word-by-word coverage
ममायंmamāyaṃoriginal form "mamāyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
पितरोpitarooriginal form "pitaro", added to complete the word-by-word coverage
नित्यंnityaṃoriginal form "nityaṃ", added to complete the word-by-word coverage
परिवर्ततेparivartateoriginal form "parivartate", added to complete the word-by-word coverage
वैvaioriginal form "vai", added to complete the word-by-word coverage
वैvaioriginal form "vai", added to complete the word-by-word coverage
एवंevaṃoriginal form "evaṃ", added to complete the word-by-word coverage
तुtuoriginal form "tu", added to complete the word-by-word coverage
मयाmayāoriginal form "mayā", added to complete the word-by-word coverage
बुद्धिर्buddhiroriginal form "buddhir", added to complete the word-by-word coverage
ब्रह्मचर्यात्brahmacaryātoriginal form "brahmacaryāt", added to complete the word-by-word coverage
पितामहाःpitāmahāḥoriginal form "pitāmahāḥ", added to complete the word-by-word coverage
कामंkāmaṃoriginal form "kāmaṃ", added to complete the word-by-word coverage
नात्रnātraoriginal form "nātra", added to complete the word-by-word coverage
संशयःsaṃśayaḥoriginal form "saṃśayaḥ", added to complete the word-by-word coverage
यद्य्yadyoriginal form "yady", added to complete the word-by-word coverage
अहंahaṃoriginal form "ahaṃ", added to complete the word-by-word coverage
कदाkadāoriginal form "kadā", added to complete the word-by-word coverage
चनcanaoriginal form "cana", added to complete the word-by-word coverage
भविष्यतिbhaviṣyatioriginal form "bhaviṣyati", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
याoriginal form "yā", added to complete the word-by-word coverage
काoriginal form "kā", added to complete the word-by-word coverage
चिद्cidoriginal form "cid", added to complete the word-by-word coverage
भरेयंbhareyaṃoriginal form "bhareyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
अहम्ahamoriginal form "aham", added to complete the word-by-word coverage
एवंविधम्evaṃvidhamoriginal form "evaṃvidham", added to complete the word-by-word coverage
अहंahaṃoriginal form "ahaṃ", added to complete the word-by-word coverage
कुर्यांkuryāṃoriginal form "kuryāṃ", added to complete the word-by-word coverage
तुtuoriginal form "tu", added to complete the word-by-word coverage
सत्यम्satyamoriginal form "satyam", added to complete the word-by-word coverage
एतत्etatoriginal form "etat", added to complete the word-by-word coverage
पितामहाःpitāmahāḥoriginal form "pitāmahāḥ", added to complete the word-by-word coverage
सूतsūtaoriginal form "sūta", added to complete the word-by-word coverage
एवम्evamoriginal form "evam", added to complete the word-by-word coverage
उक्त्वाuktvāoriginal form "uktvā", added to complete the word-by-word coverage
तुtuoriginal form "tu", added to complete the word-by-word coverage
saoriginal form "sa", added to complete the word-by-word coverage
पितॄंश्pitṝṃśoriginal form "pitṝṃś", added to complete the word-by-word coverage
चचारcacāraoriginal form "cacāra", added to complete the word-by-word coverage
पृथिवींpṛthivīṃoriginal form "pṛthivīṃ", added to complete the word-by-word coverage
मुनिःmuniḥoriginal form "muniḥ", added to complete the word-by-word coverage
naoriginal form "na", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
स्मsmaoriginal form "sma", added to complete the word-by-word coverage
लभतेlabhateoriginal form "labhate", added to complete the word-by-word coverage
भार्यांbhāryāṃoriginal form "bhāryāṃ", added to complete the word-by-word coverage
वृद्धोvṛddhooriginal form "vṛddho", added to complete the word-by-word coverage
ऽयम्'yamoriginal form "'yam", added to complete the word-by-word coverage
शौनकśaunakaoriginal form "śaunaka", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

Suta said: "Hearing this, Jaratkaru, overcome by grief and sorrow, spoke to his ancestors in a voice broken by tears out of sorrow: 'I am indeed that Jaratkaru -- your sinful son; impose upon me, unrestrained as I am, the punishment for my transgression.' The ancestors said: 'Son, fortunately you have come to this place by the will of fate; but why, O brahmin, have you not taken a wife?' Jaratkaru said: 'O ancestors, this thought has always turned in my heart: “Preserving my seed (as an urdhvaretas), may I bring my body to the other world without squandering my strength.” But seeing you hanging like birds, I abandoned this resolve not to marry, O forefathers. I will do what pleases you -- I will marry, there is no doubt of it -- if ever I find a maiden bearing the same name as mine. Her who herself is given to me as alms, and whom I will not have to support -- her I will take. If I obtain such a marriage, I will marry; otherwise I will not -- this I speak truly, O forefathers.'"

संस्करण

05e8a9262ac2 · प्रकाशित 12 जुल॰ 2026, 3:05:39 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से