महाभारत
Saṃbhava-parva (kaca-devayānī-śāpa) (The Mutual Curse of Kaca and Devayānī)1.72.1–8
437 / 15823
महाभारत · 1.72.1–8
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
समावृत्तव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा ॥
प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयान्य् अब्रवीद् इदम् ॥
ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च ॥
भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च ॥
ऋषिर् यथाङ्गिरा मान्यः पितुर् मम महायशाः ॥
तथा मान्यश् च पूज्यश् च भूयो मम बृहस्पतिः ॥
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद् ब्रवीमि तपोधन ॥
व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्य् अहं त्वयि ॥
स समावृत्तविद्यो मां भक्तां भजितुम् अर्हसि ॥
गृहाण पाणिं विधिवन् मम मन्त्रपुरस्कृतम् ॥
कच उवाच
पूज्यो मान्यश् च भगवान् यथा तव पिता मम ॥
तथा त्वम् अनवद्याङ्गि पूजनीयतरा मम ॥
आत्मप्राणैः प्रियतमा भार्गवस्य महात्मनः ॥
त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम ॥
यथा मम गुरुर् नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव ॥
देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुम् अर्हसि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
samāvṛttavrataṃ taṃ tu visṛṣṭaṃ guruṇā tadā ||
prasthitaṃ tridaśāvāsaṃ devayāny abravīd idam ||
ṛṣer aṅgirasaḥ pautra vṛttenābhijanena ca ||
bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca ||
ṛṣir yathāṅgirā mānyaḥ pitur mama mahāyaśāḥ ||
tathā mānyaś ca pūjyaś ca bhūyo mama bṛhaspatiḥ ||
evaṃ jñātvā vijānīhi yad bravīmi tapodhana ||
vratasthe niyamopete yathā vartāmy ahaṃ tvayi ||
sa samāvṛttavidyo māṃ bhaktāṃ bhajitum arhasi ||
gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivan mama mantrapuraskṛtam ||
kaca uvāca
pūjyo mānyaś ca bhagavān yathā tava pitā mama ||
tathā tvam anavadyāṅgi pūjanīyatarā mama ||
ātmaprāṇaiḥ priyatamā bhārgavasya mahātmanaḥ ||
tvaṃ bhadre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama ||
yathā mama gurur nityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava ||
devayāni tathaiva tvaṃ naivaṃ māṃ vaktum arhasi ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायनः उवाच गुरुणा विसृष्टं समावृत्तव्रतं त्रिदशावासं प्रस्थितं तं देवयानी इदम् अब्रवीत्vaiśaṃpāyanaḥ uvāca guruṇā visṛṣṭaṃ samāvṛttavrataṃ tridaśāvāsaṃ prasthitaṃ taṃ devayānī idam abravītVaishampayana said: to him, dismissed by his teacher, having completed his vow, and setting out for the abode of the gods, Devayani spoke thus
अङ्गिरसः ऋषेः पौत्र वृत्तेन अभिजनेन विद्यया तपसा दमेन च भ्राजसेaṅgirasaḥ ṛṣeḥ pautra vṛttena abhijanena vidyayā tapasā damena ca bhrājaseO grandson of the sage Angiras, you shine with virtuous conduct, lineage, knowledge, austerity, and self-restraint
यथा महायशाः ऋषिः अङ्गिराः मम पितुः मान्यः तथा बृहस्पतिः मम भूयः मान्यः पूज्यः चyathā mahāyaśāḥ ṛṣiḥ aṅgirāḥ mama pituḥ mānyaḥ tathā bṛhaspatiḥ mama bhūyaḥ mānyaḥ pūjyaḥ caAs the most illustrious sage Angiras is honored by my father, so Brihaspati — your father — is even more honored and revered by me
तपोधन एवं ज्ञात्वा यत् ब्रवीमि विजानीहि व्रतस्थे नियमोपेते त्वयि यथा अहं वर्तामिtapodhana evaṃ jñātvā yat bravīmi vijānīhi vratasthe niyamopete tvayi yathā ahaṃ vartāmiO you rich in austerity, knowing this, understand what I am saying; recall how I conducted myself toward you while you were under vow and strict observance
सः समावृत्तविद्यः त्वं मां भक्तां भजितुं अर्हसि विधिवत् मन्त्रपुरस्कृतं मम पाणिं गृहाणsaḥ samāvṛttavidyaḥ tvaṃ māṃ bhaktāṃ bhajituṃ arhasi vidhivat mantrapuraskṛtaṃ mama pāṇiṃ gṛhāṇaYou, having completed your studies and mastered knowledge, should love me, who loves you; by rite, with mantras, take my hand
कचः उवाच यथा तव पिता भगवान् मम पूज्यः मान्यः तथा त्वं अनवद्याङ्गि मम पूजनीयतराkacaḥ uvāca yathā tava pitā bhagavān mama pūjyaḥ mānyaḥ tathā tvaṃ anavadyāṅgi mama pūjanīyatarāKacha said: As your father, the lord, is honored and revered by me, so you too, flawless of body, are even more revered by me
भद्रे महात्मनः भार्गवस्य आत्मप्राणैः प्रियतमा त्वं धर्मतः मम सदा पूज्या गुरुपुत्रीbhadre mahātmanaḥ bhārgavasya ātmaprāṇaiḥ priyatamā tvaṃ dharmataḥ mama sadā pūjyā guruputrīO gracious one, you are dearer to the great-souled Bhargava (Shukra) than his own life; by dharma you are always revered by me as the daughter of my teacher
देवयानि यथा तव पिता शुक्रः मम गुरुः नित्यं मान्यः तथा एव त्वं [मान्या] मां एवं वक्तुं न अर्हसिdevayāni yathā tava pitā śukraḥ mama guruḥ nityaṃ mānyaḥ tathā eva tvaṃ [mānyā] māṃ evaṃ vaktuṃ na arhasiO Devayani, as your father Shukra is my teacher, always revered, so too are you revered; it is not fitting for you to speak to me thus
वैशंपायनvaiśaṃpāyanaoriginal form "vaiśaṃpāyana", added to complete the word-by-word coverage
तुtuoriginal form "tu", added to complete the word-by-word coverage
तदाtadāoriginal form "tadā", added to complete the word-by-word coverage
देवयान्य्devayānyoriginal form "devayāny", added to complete the word-by-word coverage
अब्रवीद्abravīdoriginal form "abravīd", added to complete the word-by-word coverage
ऋषेर्ṛṣeroriginal form "ṛṣer", added to complete the word-by-word coverage
वृत्तेनाभिजनेनvṛttenābhijanenaoriginal form "vṛttenābhijanena", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
ऋषिर्ṛṣiroriginal form "ṛṣir", added to complete the word-by-word coverage
यथाङ्गिराyathāṅgirāoriginal form "yathāṅgirā", added to complete the word-by-word coverage
पितुर्pituroriginal form "pitur", added to complete the word-by-word coverage
मान्यश्mānyaśoriginal form "mānyaś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
पूज्यश्pūjyaśoriginal form "pūjyaś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
भूयोbhūyooriginal form "bhūyo", added to complete the word-by-word coverage
यद्yadoriginal form "yad", added to complete the word-by-word coverage
वर्ताम्य्vartāmyoriginal form "vartāmy", added to complete the word-by-word coverage
saoriginal form "sa", added to complete the word-by-word coverage
समावृत्तविद्योsamāvṛttavidyooriginal form "samāvṛttavidyo", added to complete the word-by-word coverage
भजितुम्bhajitumoriginal form "bhajitum", added to complete the word-by-word coverage
विधिवन्vidhivanoriginal form "vidhivan", added to complete the word-by-word coverage
मन्त्रपुरस्कृतम्mantrapuraskṛtamoriginal form "mantrapuraskṛtam", added to complete the word-by-word coverage
कचkacaoriginal form "kaca", added to complete the word-by-word coverage
पूज्योpūjyooriginal form "pūjyo", added to complete the word-by-word coverage
मान्यश्mānyaśoriginal form "mānyaś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
त्वम्tvamoriginal form "tvam", added to complete the word-by-word coverage
गुरुर्gururoriginal form "gurur", added to complete the word-by-word coverage
तथैवtathaivaoriginal form "tathaiva", added to complete the word-by-word coverage
नैवंnaivaṃoriginal form "naivaṃ", added to complete the word-by-word coverage
वक्तुम्vaktumoriginal form "vaktum", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

Vaishampayana said: "To him, dismissed by his teacher, having completed his vow and setting out for the abode of the gods, Devayani spoke thus: 'O grandson of the sage Angiras, you shine with virtuous conduct, lineage, knowledge, austerity, and self-restraint. As the most illustrious sage Angiras is honored by my father, so Brihaspati — your father — is even more honored and revered by me. O you rich in austerity, knowing this, understand what I am saying; recall how I conducted myself toward you when you were under vow and strict observance. You, having completed your studies and mastered knowledge, should love me, who loves you; by rite, with mantras, take my hand.' Kacha said: 'As your father, the lord, is honored and revered by me, so you too, flawless of body, are even more revered by me. O gracious one, you are dearer to the great-souled Bhargava (Shukra) than his own life; by dharma you are always revered by me as the daughter of my teacher. O Devayani, as your father Shukra is my teacher, always revered, so too are you revered; it is not fitting for you to speak to me thus.'"

संस्करण

d11192a08d39 · प्रकाशित 12 जुल॰ 2026, 3:49:50 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से