महाभारत
Hiḍimba-vadha-parva (vanapravāsa; bhīma-vilāpa) (The Flight Through the Forest and Bhīma's Lament)1.138.28–31
843 / 15823
महाभारत · 1.138.28–31
देवनागरी

वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना ॥
विवासिता न दग्धाश् च कथं चित् तस्य शासनात् ॥
तस्मान् मुक्ता वयं दाहाद् इमं वृक्षम् उपाश्रिताः ॥
कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशम् अनुत्तमम् ॥
नातिदूरे च नगरं वनाद् अस्माद् धि लक्षये ॥
जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्य् अहं स्वयम् ॥
पास्यन्तीमे जलं पश्चात् प्रतिबुद्धा जितक्लमाः ॥
इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā ||
vivāsitā na dagdhāś ca kathaṃ cit tasya śāsanāt ||
tasmān muktā vayaṃ dāhād imaṃ vṛkṣam upāśritāḥ ||
kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśam anuttamam ||
nātidūre ca nagaraṃ vanād asmād dhi lakṣaye ||
jāgartavye svapantīme hanta jāgarmy ahaṃ svayam ||
pāsyantīme jalaṃ paścāt pratibuddhā jitaklamāḥ ||
iti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṃ tadā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मनाvayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā"we, however, by the evil-souled Dhritarashtra with his son,
विवासिताः न दग्धाः च कथं चित् तस्य शासनात्vivāsitāḥ na dagdhāḥ ca kathaṃ cit tasya śāsanātwere exiled and, by some means, not burned, at his command;
तस्मात् मुक्ताः वयं दाहात् इमं वृक्षम् उपाश्रिताःtasmāt muktāḥ vayaṃ dāhāt imaṃ vṛkṣam upāśritāḥfreed from that burning, we have taken refuge under this tree;
कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशम् अनुत्तमम्kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśam anuttamamin what direction shall we turn, having met with the utmost affliction?
नातिदूरे च नगरं वनात् अस्मात् हि लक्षयेnātidūre ca nagaraṃ vanāt asmāt hi lakṣayeand not far from this forest, indeed, I make out a city;
जागर्तव्ये स्वपन्ति इमे हन्त जागर्मि अहम् स्वयम्jāgartavye svapanti ime hanta jāgarmi aham svayamwhen they ought to keep watch, these sleep; well then, I myself will keep watch;
पास्यन्ति इमे जलं पश्चात् प्रतिबुद्धाः जितक्लमाःpāsyanti ime jalaṃ paścāt pratibuddhāḥ jitaklamāḥthey will drink water later, once awakened, their weariness overcome —"
इति भीमः व्यवस्य एव जजागार स्वयं तदाiti bhīmaḥ vyavasya eva jajāgāra svayaṃ tadāso resolving, Bhima himself kept watch then
विवासिताvivāsitāoriginal form "vivāsitā", added to complete the word-by-word coverage
दग्धाश्dagdhāśoriginal form "dagdhāś", added to complete the word-by-word coverage
तस्मान्tasmānoriginal form "tasmān", added to complete the word-by-word coverage
मुक्ताmuktāoriginal form "muktā", added to complete the word-by-word coverage
दाहाद्dāhādoriginal form "dāhād", added to complete the word-by-word coverage
वनाद्vanādoriginal form "vanād", added to complete the word-by-word coverage
अस्माद्asmādoriginal form "asmād", added to complete the word-by-word coverage
धिdhioriginal form "dhi", added to complete the word-by-word coverage
स्वपन्तीमेsvapantīmeoriginal form "svapantīme", added to complete the word-by-word coverage
जागर्म्य्jāgarmyoriginal form "jāgarmy", added to complete the word-by-word coverage
अहंahaṃoriginal form "ahaṃ", added to complete the word-by-word coverage
पास्यन्तीमेpāsyantīmeoriginal form "pāsyantīme", added to complete the word-by-word coverage
प्रतिबुद्धाpratibuddhāoriginal form "pratibuddhā", added to complete the word-by-word coverage
भीमोbhīmooriginal form "bhīmo", added to complete the word-by-word coverage
व्यवस्यैवvyavasyaivaoriginal form "vyavasyaiva", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

"We were exiled, and, by some means, not burned, at the command of the evil-souled Dhritarashtra and his son; freed from that burning, we have now taken refuge under this tree. In what direction shall we turn, having met with the utmost affliction? And not far from this forest, I make out a city. When they ought to be keeping watch, these sleep; well then, I myself will keep watch; they will drink water later, once awake and their weariness overcome." Vaishampayana said: "So resolving, Bhima himself kept watch then."

संस्करण

c2e75581dbdb · प्रकाशित 12 जुल॰ 2026, 5:03:09 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से