महाभारत
Anudyūta-parva (gamana-liṅga, mahā-utpāta, droṇa-vākya) (Signs of Departure, Great Portents, and Droṇa's Word)2.71.3–8
2759 / 15823
महाभारत · 2.71.3–8
देवनागरी

विदुर उवाच
वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
बाहू विशालौ कृत्वा तु भीमो गच्छति पाण्डवः ॥
सिकता वपन् सव्यसाची राजानम् अनुगच्छति ॥
माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखम् आलिप्य गच्छति ॥
पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश् चित्तविह्वलः ॥
दर्शनीयतमो लोके राजानम् अनुगच्छति ॥
कृष्णा केशैः प्रतिच्छाद्य मुखम् आयतलोचना ॥
दर्शनीया प्ररुदती राजानम् अनुगच्छति ॥
धौम्यो याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पते ॥
गायन् गच्छति मार्गेषु कुशान् आदाय पाणिना ॥
धृतराष्ट्र उवाच
विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः ॥
तन् ममाचक्ष्व विदुर कस्माद् एवं व्रजन्ति ते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vidura uvāca
vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
bāhū viśālau kṛtvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥ ||
sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati ||
mādrīputraḥ sahadevo mukham ālipya gacchati ||
pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulaś cittavihvalaḥ ||
darśanīyatamo loke rājānam anugacchati ||
kṛṣṇā keśaiḥ praticchādya mukham āyatalocanā ||
darśanīyā prarudatī rājānam anugacchati ||
dhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pate ||
gāyan gacchati mārgeṣu kuśān ādāya pāṇinā ||
dhṛtarāṣṭra uvāca
vividhānīha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥ ||
tan mamācakṣva vidura kasmād evaṃ vrajanti te ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्ती-पुत्रो युधिष्ठिरःvastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntī-putro yudhiṣṭhiraḥ"covering his face with a garment, [goes] the son of Kunti, Yudhishthira;
बाहू विशालौ कृत्वा तु भीमो गच्छति पाण्डवःbāhū viśālau kṛtvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥspreading his arms wide, Bhima the Pandava goes;
सिकता वपन् सव्यसाची राजानम् अनुगच्छतिsikatā vapan savyasācī rājānam anugacchatiscattering sand, Savyasachi follows the king;
माद्री-पुत्रः सहदेवो मुखम् आलिप्य गच्छतिmādrī-putraḥ sahadevo mukham ālipya gacchatithe son of Madri, Sahadeva, goes, having smeared [something on] his face;
पांसु-उपलिप्त-सर्व-अङ्गो नकुलश् चित्त-विह्वलःpāṃsu-upalipta-sarva-aṅgo nakulaś citta-vihvalaḥNakula, [his] whole body smeared with dust, his heart in turmoil,
दर्शनीय-तमो लोके राजानम् अनुगच्छतिdarśanīya-tamo loke rājānam anugacchatimost handsome in the world, follows the king;
कृष्णा केशैः प्रतिच्छाद्य मुखम् आयत-लोचनाkṛṣṇā keśaiḥ praticchādya mukham āyata-locanāKrishna, covering her face with her hair, long-eyed,
दर्शनीया प्ररुदती राजानम् अनुगच्छतिdarśanīyā prarudatī rājānam anugacchatibeautiful, weeping, follows the king;
धौम्यो याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पतेdhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pateand Dhaumya [sings] the terrible samans of Yama, O lord of the people,
गायन् गच्छति मार्गेषु कुशान् आदाय पाणिनाgāyan gacchati mārgeṣu kuśān ādāya pāṇināsinging as he goes along the roads, holding kusha grass in his hand;
विविधानि इह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाःvividhāni iha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥhaving taken on various forms, the Pandavas go;
तन् मम आचक्ष्व विदुर कस्माद् एवं व्रजन्ति तेtan mama ācakṣva vidura kasmād evaṃ vrajanti tetell me of this, Vidura -- why do they proceed thus?"
कुन्तीपुत्रोkuntīputrooriginal form "kuntīputro", added to complete the word-by-word coverage
माद्रीपुत्रःmādrīputraḥoriginal form "mādrīputraḥ", added to complete the word-by-word coverage
पांसूपलिप्तसर्वाङ्गोpāṃsūpaliptasarvāṅgooriginal form "pāṃsūpaliptasarvāṅgo", added to complete the word-by-word coverage
चित्तविह्वलःcittavihvalaḥoriginal form "cittavihvalaḥ", added to complete the word-by-word coverage
दर्शनीयतमोdarśanīyatamooriginal form "darśanīyatamo", added to complete the word-by-word coverage
आयतलोचनाāyatalocanāoriginal form "āyatalocanā", added to complete the word-by-word coverage
धृतराष्ट्रdhṛtarāṣṭraoriginal form "dhṛtarāṣṭra", added to complete the word-by-word coverage
विविधानीहvividhānīhaoriginal form "vividhānīha", added to complete the word-by-word coverage
ममाचक्ष्वmamācakṣvaoriginal form "mamācakṣva", added to complete the word-by-word coverage
विदुरviduraoriginal form "vidura", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

[Dhritarashtra:] "Covering his face with a garment, the son of Kunti, Yudhishthira, goes; spreading his arms wide, Bhima the Pandava goes. Scattering sand, Savyasachi follows the king; the son of Madri, Sahadeva, goes, his face smeared over. Nakula, his whole body smeared with dust, his heart in turmoil, most handsome in the world, follows the king. Krishna, covering her face with her hair, long-eyed and beautiful, weeping, follows the king. And Dhaumya sings the terrible samans of Yama along the roads, O lord of the people, holding kusha grass in his hand. Having taken on various forms, the Pandavas go; tell me, Vidura, why do they proceed thus?"

संस्करण

840a8b93731c · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:17:50 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से