महाभारत 3.41.1-6

देवनागरी

भगवान् उवाच
नरस् त्वं पूर्वदेहे वै नारायणसहायवान् ॥
बदर्यां तप्तवान् उग्रं तपो वर्षायुतान् बहून् ॥
त्वयि वा परमं तेजो विष्णौ वा पुरुषोत्तमे ॥
युवाभ्यां पुरुषाग्र्याभ्यां तेजसा धार्यते जगत् ॥
शक्राभिषेके सुमहद् धनुर् जलदनिस्वनम् ॥
प्रगृह्य दानवाः शस्तास् त्वया कृष्णेन च प्रभो ॥
एतत् तद् एव गाण्डीवं तव पार्थ करोचितम् ॥
मायाम् आस्थाय यद् ग्रस्तं मया पुरुषसत्तम ॥
तूणौ चाप्य् अक्षयौ भूयस् तव पार्थ यथोचितौ ॥
प्रीतिमान् अस्मि वै पार्थ तव सत्यपराक्रम ॥
गृहाण वरम् अस्मत्तः काङ्क्षितं यन् नरर्षभ ॥
न त्वया सदृशः कश् चित् पुमान् मर्त्येषु मानद ॥
दिवि वा विद्यते क्षत्रं त्वत्प्रधानम् अरिंदम ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhagavān uvāca
naras tvaṃ pūrvadehe vai nārāyaṇasahāyavān ||
badaryāṃ taptavān ugraṃ tapo varṣāyutān bahūn ||
tvayi vā paramaṃ tejo viṣṇau vā puruṣottame ||
yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tejasā dhāryate jagat ||
śakrābhiṣeke sumahad dhanur jaladanisvanam ||
pragṛhya dānavāḥ śastās tvayā kṛṣṇena ca prabho ||
etat tad eva gāṇḍīvaṃ tava pārtha karocitam ||
māyām āsthāya yad grastaṃ mayā puruṣasattama ||
tūṇau cāpy akṣayau bhūyas tava pārtha yathocitau ||
prītimān asmi vai pārtha tava satyaparākrama ||
gṛhāṇa varam asmattaḥ kāṅkṣitaṃ yan nararṣabha ||
na tvayā sadṛśaḥ kaś cit pumān martyeṣu mānada ||
divi vā vidyate kṣatraṃ tvatpradhānam ariṃdama ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

भगवान् उवाच नरस् त्वं पूर्वदेहे वै नारायणसहायवान् ॥ बदर्यां तप्तवान् उग्रं तपो वर्षायुतान् बहून् ॥ त्वयि वा परमं तेजो विष्णौ वा पुरुषोत्तमे ॥ युवाभ्यां पुरुषाग्र्याभ्यां तेजसा धार्यते जगत् ॥ शक्राभिषेके सुमहद् धनुर् जलदनिस्वनम् ॥ प्रगृह्य दानवाः शस्तास् त्वया कृष्णेन च प्रभो ॥ एतत् तद् एव गाण्डीवं तव पार्थ करोचितम् ॥ मायाम् आस्थाय यद् ग्रस्तं मया पुरुषसत्तम ॥ तूणौ चाप्य् अक्षयौ भूयस् तव पार्थ यथोचितौ ॥ प्रीतिमान् अस्मि वै पार्थ तव सत्यपराक्रम ॥ गृहाण वरम् अस्मत्तः काङ्क्षितं यन् नरर्षभ ॥ न त्वया सदृशः कश् चित् पुमान् मर्त्येषु मानद ॥ दिवि वा विद्यते क्षत्रं त्वत्प्रधानम् अरिंदम ॥bhagavān uvāca naras tvaṃ pūrvadehe vai nārāyaṇasahāyavān || badaryāṃ taptavān ugraṃ tapo varṣāyutān bahūn || tvayi vā paramaṃ tejo viṣṇau vā puruṣottame || yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tejasā dhāryate jagat || śakrābhiṣeke sumahad dhanur jaladanisvanam || pragṛhya dānavāḥ śastās tvayā kṛṣṇena ca prabho || etat tad eva gāṇḍīvaṃ tava pārtha karocitam || māyām āsthāya yad grastaṃ mayā puruṣasattama || tūṇau cāpy akṣayau bhūyas tava pārtha yathocitau || prītimān asmi vai pārtha tava satyaparākrama || gṛhāṇa varam asmattaḥ kāṅkṣitaṃ yan nararṣabha || na tvayā sadṛśaḥ kaś cit pumān martyeṣu mānada || divi vā vidyate kṣatraṃ tvatpradhānam ariṃdama ||Shiva tells Arjuna that in his former body he was Nara, joined with Narayana; the world is upheld by their combined power, the Gandiva and quivers are returned to him, and among gods and men there is no kshatriya equal to him.

अनुवाद

The Blessed Lord said: "In your former body you were Nara, the companion of Narayana; at Badari you performed fierce austerities for many thousand years. In you and in Vishnu, Purushottama, dwells the supreme power by which the world is upheld. With this same Gandiva you struck down the danavas together with Krishna. It was only through the power of maya that I concealed it; now the Gandiva and the inexhaustible quivers are yours again. I am pleased with you, Partha: ask for the boon you desire. Among mortals, and even in heaven, there is no kshatriya equal to you."

भाष्य

Shiva reveals not only Arjuna's martial power but his deep bond with Narayana. The hero's feat turns out to be the continuation of an ancient service, in which the weapon belongs not to the ego but to a divine task.

संस्करण

d13274ff34d2 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:51:20 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN