महाभारत 3.45.9-17

देवनागरी

कदा चिद् अटमानस् तु महर्षिर् उत लोमशः ॥
जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया ॥
स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः ॥
ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य ह ॥
ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे ॥
निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥
तस्य दृष्ट्वाभवद् बुद्धिः पार्थम् इन्द्रासने स्थितम् ॥
कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनम् अवाप्तवान् ॥
किं त्व् अस्य सुकृतं कर्म लोका वा के विनिर्जिताः ॥
य एवम् उपसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम् ॥
तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रनिषूदनः ॥
लोमशं प्रहसन् वाक्यम् इदम् आह शचीपतिः ॥
ब्रह्मर्षे श्रूयतां यत् ते मनसैतद् विवक्षितम् ॥
नायं केवलमर्त्यो वै क्षत्रियत्वम् उपागतः ॥
महर्षे मम पुत्रो ऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः ॥
अस्त्रहेतोर् इह प्राप्तः कस्माच् चित् कारणान्तरात् ॥
अहो नैनं भवान् वेत्ति पुराणम् ऋषिसत्तमम् ॥
शृणु मे वदतो ब्रह्मन् यो ऽयं यच् चास्य कारणम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

kadā cid aṭamānas tu maharṣir uta lomaśaḥ ||
jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā ||
sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ ||
dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha ||
tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare ||
niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ ||
tasya dṛṣṭvābhavad buddhiḥ pārtham indrāsane sthitam ||
kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanam avāptavān ||
kiṃ tv asya sukṛtaṃ karma lokā vā ke vinirjitāḥ ||
ya evam upasaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam ||
tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtraniṣūdanaḥ ||
lomaśaṃ prahasan vākyam idam āha śacīpatiḥ ||
brahmarṣe śrūyatāṃ yat te manasaitad vivakṣitam ||
nāyaṃ kevalamartyo vai kṣatriyatvam upāgataḥ ||
maharṣe mama putro 'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ ||
astrahetor iha prāptaḥ kasmāc cit kāraṇāntarāt ||
aho nainaṃ bhavān vetti purāṇam ṛṣisattamam ||
śṛṇu me vadato brahman yo 'yaṃ yac cāsya kāraṇam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

कदा चिद् अटमानस् तु महर्षिर् उत लोमशः ॥ जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया ॥ स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः ॥ ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य ह ॥ ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे ॥ निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ तस्य दृष्ट्वाभवद् बुद्धिः पार्थम् इन्द्रासने स्थितम् ॥ कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनम् अवाप्तवान् ॥ किं त्व् अस्य सुकृतं कर्म लोका वा के विनिर्जिताः ॥ य एवम् उपसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम् ॥ तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रनिषूदनः ॥ लोमशं प्रहसन् वाक्यम् इदम् आह शचीपतिः ॥ ब्रह्मर्षे श्रूयतां यत् ते मनसैतद् विवक्षितम् ॥ नायं केवलमर्त्यो वै क्षत्रियत्वम् उपागतः ॥ महर्षे मम पुत्रो ऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः ॥ अस्त्रहेतोर् इह प्राप्तः कस्माच् चित् कारणान्तरात् ॥ अहो नैनं भवान् वेत्ति पुराणम् ऋषिसत्तमम् ॥ शृणु मे वदतो ब्रह्मन् यो ऽयं यच् चास्य कारणम् ॥kadā cid aṭamānas tu maharṣir uta lomaśaḥ || jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā || sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ || dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha || tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare || niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ || tasya dṛṣṭvābhavad buddhiḥ pārtham indrāsane sthitam || kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanam avāptavān || kiṃ tv asya sukṛtaṃ karma lokā vā ke vinirjitāḥ || ya evam upasaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam || tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtraniṣūdanaḥ || lomaśaṃ prahasan vākyam idam āha śacīpatiḥ || brahmarṣe śrūyatāṃ yat te manasaitad vivakṣitam || nāyaṃ kevalamartyo vai kṣatriyatvam upāgataḥ || maharṣe mama putro 'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ || astrahetor iha prāptaḥ kasmāc cit kāraṇāntarāt || aho nainaṃ bhavān vetti purāṇam ṛṣisattamam || śṛṇu me vadato brahman yo 'yaṃ yac cāsya kāraṇam ||The sage Lomasha comes to Indra's house and sees Arjuna on half of Vasava's throne; he wonders how a kshatriya attained such a place, and Indra, knowing his thought, begins to explain Arjuna's nature.

अनुवाद

Once the great sage Lomasha, wandering about, came to Shakra's house, wishing to see Purandara. Having bowed to the king of the gods, the great sage saw the Pandava seated on half of Vasava's throne. With Shakra's permission, the best of the twice-born sat on the wide seat, honored by the great sages. Seeing Partha on Indra's throne, he thought: 'How has the kshatriya Partha attained Shakra's throne? What good deed has he done, what worlds has he conquered, that he has come to this place honored by the gods?' Knowing his thought, Shakra, slayer of Vritra, smiled and said this to Lomasha: 'Brahmarshi, hear what you wished to ask in your mind. This is no mere mortal who has come into kshatriyahood. This is my mighty-armed son, born of Kunti, who has come here for the sake of weapons and for another reason as well. You do not yet know his ancient nature; hear, then, who he is and for what cause he has come.'

भाष्य

Lomasha sees an outward incongruity: an earthly kshatriya on Indra's throne. Indra reveals the inner measure of it: Arjuna's place is explained not by ambition, but by his eternal nature and purpose.

संस्करण

1454b2b62c47 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:51:20 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN