महाभारत 3.46.3-18

देवनागरी

श्रुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस्य धीमतः ॥
कच्चित् तवापि विदितं यथातथ्येन सारथे ॥
प्रमत्तो ग्राम्यधर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चयः ॥
मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवीं घातयिष्यति ॥
यस्य नित्यम् ऋता वाचः स्वैरेष्व् अपि महात्मनः ॥
त्रैलोक्यम् अपि तस्य स्याद् योद्धा यस्य धनंजयः ॥
अस्यतः कर्णिनाराचांस् तीक्ष्णाग्रांश् च शिलाशितान् ॥
को ऽर्जुनस्याग्रतस् तिष्ठेद् अपि मृत्युर् जरातिगः ॥
मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युवशं गताः ॥
येषां युद्धं दुराधर्षैः पाण्डवैः प्रत्युपस्थितम् ॥
तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः ॥
अनिशं चिन्तयानो ऽपि य एनम् उदियाद् रथी ॥
द्रोणकर्णौ प्रतीयातां यदि भीष्मो ऽपि वा रणे ॥
महान् स्यात् संशयो लोके न तु पश्यामि नो जयम् ॥
घृणी कर्णः प्रमादी च आचार्यः स्थविरो गुरुः ॥
अमर्षी बलवान् पार्थः संरम्भी दृढविक्रमः ॥
भवेत् सुतुमुलं युद्धं सर्वशो ऽप्य् अपराजितम् ॥
सर्वे ह्य् अस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद् यशः ॥
अपि सर्वेश्वरत्वं हि न वाञ्छेरन् पराजिताः ॥
वधे नूनं भवेच् छान्तिस् तेषां वा फल्गुनस्य वा ॥
न तु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता वास्य न विद्यते ॥
मन्युस् तस्य कथं शाम्येन् मन्दान् प्रति समुत्थितः ॥
त्रिदशेशसमो वीरः खाण्डवे ऽग्निम् अतर्पयत् ॥
जिगाय पार्थिवान् सर्वान् राजसूये महाक्रतौ ॥
शेषं कुर्याद् गिरेर् वज्रं निपतन् मूर्ध्नि संजय ॥
न तु कुर्युः शराः शेषम् अस्तास् तात किरीटिना ॥
यथा हि किरणा भानोस् तपन्तीह चराचरम् ॥
तथा पार्थभुजोत्सृष्टाः शरास् तप्स्यन्ति मे सुतान् ॥
अपि वा रथघोषेण भयार्ता सव्यसाचिनः ॥
प्रतिभाति विदीर्णेव सर्वतो भारती चमूः ॥
यद् उद्वपन् प्रवपंश् चैव बाणान्; स्थाताततायी समरे किरीटी ॥
सृष्टो ऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा; भवेद् यथा तद्वद् अपारणीयः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

śrutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthasya dhīmataḥ ||
kaccit tavāpi viditaṃ yathātathyena sārathe ||
pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ ||
mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati ||
yasya nityam ṛtā vācaḥ svaireṣv api mahātmanaḥ ||
trailokyam api tasya syād yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ ||
asyataḥ karṇinārācāṃs tīkṣṇāgrāṃś ca śilāśitān ||
ko 'rjunasyāgratas tiṣṭhed api mṛtyur jarātigaḥ ||
mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ ||
yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ pratyupasthitam ||
tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ ||
aniśaṃ cintayāno 'pi ya enam udiyād rathī ||
droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi bhīṣmo 'pi vā raṇe ||
mahān syāt saṃśayo loke na tu paśyāmi no jayam ||
ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ ||
amarṣī balavān pārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ ||
bhavet sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo 'py aparājitam ||
sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ ||
api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcheran parājitāḥ ||
vadhe nūnaṃ bhavec chāntis teṣāṃ vā phalgunasya vā ||
na tu hantārjunasyāsti jetā vāsya na vidyate ||
manyus tasya kathaṃ śāmyen mandān prati samutthitaḥ ||
tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat ||
jigāya pārthivān sarvān rājasūye mahākratau ||
śeṣaṃ kuryād girer vajraṃ nipatan mūrdhni saṃjaya ||
na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣam astās tāta kirīṭinā ||
yathā hi kiraṇā bhānos tapantīha carācaram ||
tathā pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarās tapsyanti me sutān ||
api vā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ ||
pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ ||
yad udvapan pravapaṃś caiva bāṇān; sthātātatāyī samare kirīṭī ||
sṛṣṭo 'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; bhaved yathā tadvad apāraṇīyaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

श्रुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस्य धीमतः ॥ कच्चित् तवापि विदितं यथातथ्येन सारथे ॥ प्रमत्तो ग्राम्यधर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चयः ॥ मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवीं घातयिष्यति ॥ यस्य नित्यम् ऋता वाचः स्वैरेष्व् अपि महात्मनः ॥ त्रैलोक्यम् अपि तस्य स्याद् योद्धा यस्य धनंजयः ॥ अस्यतः कर्णिनाराचांस् तीक्ष्णाग्रांश् च शिलाशितान् ॥ को ऽर्जुनस्याग्रतस् तिष्ठेद् अपि मृत्युर् जरातिगः ॥ मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युवशं गताः ॥ येषां युद्धं दुराधर्षैः पाण्डवैः प्रत्युपस्थितम् ॥ तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः ॥ अनिशं चिन्तयानो ऽपि य एनम् उदियाद् रथी ॥ द्रोणकर्णौ प्रतीयातां यदि भीष्मो ऽपि वा रणे ॥ महान् स्यात् संशयो लोके न तु पश्यामि नो जयम् ॥ घृणी कर्णः प्रमादी च आचार्यः स्थविरो गुरुः ॥ अमर्षी बलवान् पार्थः संरम्भी दृढविक्रमः ॥ भवेत् सुतुमुलं युद्धं सर्वशो ऽप्य् अपराजितम् ॥ सर्वे ह्य् अस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद् यशः ॥ अपि सर्वेश्वरत्वं हि न वाञ्छेरन् पराजिताः ॥ वधे नूनं भवेच् छान्तिस् तेषां वा फल्गुनस्य वा ॥ न तु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता वास्य न विद्यते ॥ मन्युस् तस्य कथं शाम्येन् मन्दान् प्रति समुत्थितः ॥ त्रिदशेशसमो वीरः खाण्डवे ऽग्निम् अतर्पयत् ॥ जिगाय पार्थिवान् सर्वान् राजसूये महाक्रतौ ॥ शेषं कुर्याद् गिरेर् वज्रं निपतन् मूर्ध्नि संजय ॥ न तु कुर्युः शराः शेषम् अस्तास् तात किरीटिना ॥ यथा हि किरणा भानोस् तपन्तीह चराचरम् ॥ तथा पार्थभुजोत्सृष्टाः शरास् तप्स्यन्ति मे सुतान् ॥ अपि वा रथघोषेण भयार्ता सव्यसाचिनः ॥ प्रतिभाति विदीर्णेव सर्वतो भारती चमूः ॥ यद् उद्वपन् प्रवपंश् चैव बाणान्; स्थाताततायी समरे किरीटी ॥ सृष्टो ऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा; भवेद् यथा तद्वद् अपारणीयः ॥śrutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthasya dhīmataḥ || kaccit tavāpi viditaṃ yathātathyena sārathe || pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ || mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati || yasya nityam ṛtā vācaḥ svaireṣv api mahātmanaḥ || trailokyam api tasya syād yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ || asyataḥ karṇinārācāṃs tīkṣṇāgrāṃś ca śilāśitān || ko 'rjunasyāgratas tiṣṭhed api mṛtyur jarātigaḥ || mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ || yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ pratyupasthitam || tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ || aniśaṃ cintayāno 'pi ya enam udiyād rathī || droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi bhīṣmo 'pi vā raṇe || mahān syāt saṃśayo loke na tu paśyāmi no jayam || ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ || amarṣī balavān pārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ || bhavet sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo 'py aparājitam || sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ || api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcheran parājitāḥ || vadhe nūnaṃ bhavec chāntis teṣāṃ vā phalgunasya vā || na tu hantārjunasyāsti jetā vāsya na vidyate || manyus tasya kathaṃ śāmyen mandān prati samutthitaḥ || tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat || jigāya pārthivān sarvān rājasūye mahākratau || śeṣaṃ kuryād girer vajraṃ nipatan mūrdhni saṃjaya || na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣam astās tāta kirīṭinā || yathā hi kiraṇā bhānos tapantīha carācaram || tathā pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarās tapsyanti me sutān || api vā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ || pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ || yad udvapan pravapaṃś caiva bāṇān; sthātātatāyī samare kirīṭī || sṛṣṭo 'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; bhaved yathā tadvad apāraṇīyaḥ ||Dhritarashtra admits that his wicked son, absorbed in base pleasures, will destroy the earth; he fears Arjuna, the Gandiva, Karna, Drona, Bhishma, and the coming battle in which the arrows of Kiritin will be like Antaka himself.

अनुवाद

Dhritarashtra said: "Suta, I have heard in full of the deed of the wise Partha; do you know it exactly? My son, reckless, base, of sinful resolve, will destroy the earth. That great-souled Yudhishthira's speech is truthful even in private life, and his warrior is Dhananjaya; to him even sovereignty over the three worlds could belong. Who would stand before Arjuna as he looses sharp barbed shafts? My wicked sons are already in the grip of death, since war awaits them with the unassailable Pandavas. I see no charioteer who could stand against the bearer of the Gandiva in battle. If Drona, Karna, or even Bhishma should go forth to fight, great would be the doubt, yet I do not see our victory. Karna is compassionate and careless; the teacher is old. But Partha is wrathful, strong, fierce, and firm in valor. Truly, peace will come only with their death, or with the death of Phalguna. But there is no slayer of Arjuna, nor does a conqueror of him exist. He satisfied Agni at Khandava and conquered all the kings at the great Rajasuya sacrifice. The thunderbolt, falling upon a mountain, may leave something remaining, but the arrows loosed by Kiritin will leave nothing at all. Just as the sun's rays scorch all that moves and does not move, so the arrows released from Partha's arms will scorch my sons. Perhaps, terrified even by the very sound of Savyasachin's chariot, the whole army of Bharata will seem shattered on every side. When Kiritin stands in battle scattering and casting forth his arrows, armed and ready, he will be like the all-consuming Death set loose by the Creator, and just as inescapable."

भाष्य

Dhritarashtra sees the truth, but too late and without the strength to act upon it. His fear is knowledge of dharma without the resolve to defend it.

संस्करण

a9921b54a9a6 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:51:20 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN