महाभारत 3.71.1-7

देवनागरी

बृहदश्व उवाच
ततो विदर्भान् संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् ॥
ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥
स भीमवचनाद् राजा कुण्डिनं प्राविशत् पुरम् ॥
नादयन् रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश ॥
ततस् तं रथनिर्घोषं नलाश्वास् तत्र शुश्रुवुः ॥
श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ ॥
दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् ॥
यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ॥
नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु ॥
सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ॥
प्रासादस्थाश् च शिखिनः शालास्थाश् चैव वारणाः ॥
हयाश् च शुश्रुवुस् तत्र रथघोषं महीपतेः ॥
ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस् तथा ॥
प्रणेदुर् उन्मुखा राजन् मेघोदयम् इवेक्ष्य ह ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bṛhadaśva uvāca
tato vidarbhān saṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam ||
ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan ||
sa bhīmavacanād rājā kuṇḍinaṃ prāviśat puram ||
nādayan rathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa ||
tatas taṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvās tatra śuśruvuḥ ||
śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau ||
damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam ||
yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame ||
nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu ||
sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ ||
prāsādasthāś ca śikhinaḥ śālāsthāś caiva vāraṇāḥ ||
hayāś ca śuśruvus tatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ ||
te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinas tathā ||
praṇedur unmukhā rājan meghodayam ivekṣya ha ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

बृहदश्व उवाच ततो विदर्भान् संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् ॥ ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥ स भीमवचनाद् राजा कुण्डिनं प्राविशत् पुरम् ॥ नादयन् रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश ॥ ततस् तं रथनिर्घोषं नलाश्वास् तत्र शुश्रुवुः ॥ श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ ॥ दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् ॥ यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ॥ नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु ॥ सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ॥ प्रासादस्थाश् च शिखिनः शालास्थाश् चैव वारणाः ॥ हयाश् च शुश्रुवुस् तत्र रथघोषं महीपतेः ॥ ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस् तथा ॥ प्रणेदुर् उन्मुखा राजन् मेघोदयम् इवेक्ष्य ह ॥bṛhadaśva uvāca tato vidarbhān saṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam || ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan || sa bhīmavacanād rājā kuṇḍinaṃ prāviśat puram || nādayan rathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa || tatas taṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvās tatra śuśruvuḥ || śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau || damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam || yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame || nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu || sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ || prāsādasthāś ca śikhinaḥ śālāsthāś caiva vāraṇāḥ || hayāś ca śuśruvus tatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ || te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinas tathā || praṇedur unmukhā rājan meghodayam ivekṣya ha ||Rituparna arrives in Vidarbha in the evening; the thundering of the chariot driven by Nala is recognized by the horses, by Damayanti, by the peacocks, the elephants, and the horses, and all rejoice as at the coming of a rain cloud.

अनुवाद

Brihadashva said: "In the evening, people reported to King Bhima that Rituparna, true in valor, had arrived in Vidarbha. At Bhima's word, he entered the city of Kundina, filling all ten directions with the rumble of his chariot. Nala's horses heard this sound and rejoiced, as they had before in Nala's presence. Damayanti too heard that deep rumble of Nala's chariot, like the thunder of a cloud in the rainy season. Both she and the horses judged the sound to be just as it had been before, when Nala held the reins. The peacocks on the palace roofs, the elephants in their stalls, and the horses heard it; lifting their heads, they cried out as though at the sight of a rising thundercloud."

भाष्य

The sound of the chariot becomes the first recognizable sign. Where the form is hidden, faithful memory still hears the hand of the beloved.

संस्करण

a59888302248 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:01:58 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN