महाभारत 3.71.17-34

देवनागरी

ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथम् आस्थितम् ॥
ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ॥
ततो ऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश् च रथोत्तमात् ॥
हयांस् तान् अवमुच्याथ स्थापयाम् आसतू रथम् ॥
सो ऽवतीर्य रथोपस्थाद् ऋतुपर्णो नराधिपः ॥
उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम् ॥
तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः ॥
अकस्मात् सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति ॥
किं कार्यं स्वागतं ते ऽस्तु राज्ञा पृष्टश् च भारत ॥
नाभिजज्ञे स नृपतिर् दुहित्रर्थे समागतम् ॥
ऋतुपर्णो ऽपि राजा स धीमान् सत्यपराक्रमः ॥
राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कं चन ॥
नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ॥
ततो विगणयन् राजा मनसा कोसलाधिपः ॥
आगतो ऽस्मीत्य् उवाचैनं भवन्तम् अभिवादकः ॥
राजापि च स्मयन् भीमो मनसाभिविचिन्तयत् ॥
अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ॥
ग्रामान् बहून् अतिक्रम्य नाध्यगच्छद् यथातथम् ॥
अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ॥
नैतद् एवं स नृपतिस् तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् ॥
विश्राम्यताम् इति वदन् क्लान्तो ऽसीति पुनः पुनः ॥
स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः ॥
राजप्रेष्यैर् अनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ॥
ऋतुपर्णे गते राजन् वार्ष्णेयसहिते नृपे ॥
बाहुको रथम् आस्थाय रथशालाम् उपागमत् ॥
स मोचयित्वा तान् अश्वान् परिचार्य च शास्त्रतः ॥
स्वयं चैतान् समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ॥
दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम् ॥
सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥
चिन्तयाम् आस वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः ॥
नलस्येव महान् आसीन् न च पश्यामि नैषधम् ॥
वार्ष्णेयेन भवेन् नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता ॥
तेनास्य रथनिर्घोषो नलस्येव महान् अभूत् ॥
आहो स्विद् ऋतुपर्णो ऽपि यथा राजा नलस् तथा ॥
ततो ऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ॥
एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते ॥
दूतीं प्रस्थापयाम् आस नैषधान्वेषणे नृप ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa ratham āsthitam ||
ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam ||
tato 'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaś ca rathottamāt ||
hayāṃs tān avamucyātha sthāpayām āsatū ratham ||
so 'vatīrya rathopasthād ṛtuparṇo narādhipaḥ ||
upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam ||
taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ ||
akasmāt sahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati ||
kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te 'stu rājñā pṛṣṭaś ca bhārata ||
nābhijajñe sa nṛpatir duhitrarthe samāgatam ||
ṛtuparṇo 'pi rājā sa dhīmān satyaparākramaḥ ||
rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃ cana ||
naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam ||
tato vigaṇayan rājā manasā kosalādhipaḥ ||
āgato 'smīty uvācainaṃ bhavantam abhivādakaḥ ||
rājāpi ca smayan bhīmo manasābhivicintayat ||
adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam ||
grāmān bahūn atikramya nādhyagacchad yathātatham ||
alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam ||
naitad evaṃ sa nṛpatis taṃ satkṛtya vyasarjayat ||
viśrāmyatām iti vadan klānto 'sīti punaḥ punaḥ ||
sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ ||
rājapreṣyair anugato diṣṭaṃ veśma samāviśat ||
ṛtuparṇe gate rājan vārṣṇeyasahite nṛpe ||
bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat ||
sa mocayitvā tān aśvān paricārya ca śāstrataḥ ||
svayaṃ caitān samāśvāsya rathopastha upāviśat ||
damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam ||
sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham ||
cintayām āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ ||
nalasyeva mahān āsīn na ca paśyāmi naiṣadham ||
vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā ||
tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt ||
āho svid ṛtuparṇo 'pi yathā rājā nalas tathā ||
tato 'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate ||
evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate ||
dūtīṃ prasthāpayām āsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथम् आस्थितम् ॥ ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ॥ ततो ऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश् च रथोत्तमात् ॥ हयांस् तान् अवमुच्याथ स्थापयाम् आसतू रथम् ॥ सो ऽवतीर्य रथोपस्थाद् ऋतुपर्णो नराधिपः ॥ उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम् ॥ तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः ॥ अकस्मात् सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति ॥ किं कार्यं स्वागतं ते ऽस्तु राज्ञा पृष्टश् च भारत ॥ नाभिजज्ञे स नृपतिर् दुहित्रर्थे समागतम् ॥ ऋतुपर्णो ऽपि राजा स धीमान् सत्यपराक्रमः ॥ राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कं चन ॥ नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ॥ ततो विगणयन् राजा मनसा कोसलाधिपः ॥ आगतो ऽस्मीत्य् उवाचैनं भवन्तम् अभिवादकः ॥ राजापि च स्मयन् भीमो मनसाभिविचिन्तयत् ॥ अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ॥ ग्रामान् बहून् अतिक्रम्य नाध्यगच्छद् यथातथम् ॥ अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ॥ नैतद् एवं स नृपतिस् तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् ॥ विश्राम्यताम् इति वदन् क्लान्तो ऽसीति पुनः पुनः ॥ स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः ॥ राजप्रेष्यैर् अनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ॥ ऋतुपर्णे गते राजन् वार्ष्णेयसहिते नृपे ॥ बाहुको रथम् आस्थाय रथशालाम् उपागमत् ॥ स मोचयित्वा तान् अश्वान् परिचार्य च शास्त्रतः ॥ स्वयं चैतान् समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ॥ दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम् ॥ सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥ चिन्तयाम् आस वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः ॥ नलस्येव महान् आसीन् न च पश्यामि नैषधम् ॥ वार्ष्णेयेन भवेन् नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता ॥ तेनास्य रथनिर्घोषो नलस्येव महान् अभूत् ॥ आहो स्विद् ऋतुपर्णो ऽपि यथा राजा नलस् तथा ॥ ततो ऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ॥ एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते ॥ दूतीं प्रस्थापयाम् आस नैषधान्वेषणे नृप ॥tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa ratham āsthitam || ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam || tato 'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaś ca rathottamāt || hayāṃs tān avamucyātha sthāpayām āsatū ratham || so 'vatīrya rathopasthād ṛtuparṇo narādhipaḥ || upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam || taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ || akasmāt sahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati || kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te 'stu rājñā pṛṣṭaś ca bhārata || nābhijajñe sa nṛpatir duhitrarthe samāgatam || ṛtuparṇo 'pi rājā sa dhīmān satyaparākramaḥ || rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃ cana || naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam || tato vigaṇayan rājā manasā kosalādhipaḥ || āgato 'smīty uvācainaṃ bhavantam abhivādakaḥ || rājāpi ca smayan bhīmo manasābhivicintayat || adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam || grāmān bahūn atikramya nādhyagacchad yathātatham || alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam || naitad evaṃ sa nṛpatis taṃ satkṛtya vyasarjayat || viśrāmyatām iti vadan klānto 'sīti punaḥ punaḥ || sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ || rājapreṣyair anugato diṣṭaṃ veśma samāviśat || ṛtuparṇe gate rājan vārṣṇeyasahite nṛpe || bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat || sa mocayitvā tān aśvān paricārya ca śāstrataḥ || svayaṃ caitān samāśvāsya rathopastha upāviśat || damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam || sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham || cintayām āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ || nalasyeva mahān āsīn na ca paśyāmi naiṣadham || vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā || tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt || āho svid ṛtuparṇo 'pi yathā rājā nalas tathā || tato 'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate || evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate || dūtīṃ prasthāpayām āsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa ||Damayanti sees Rituparna in the courtyard with Varshneya and Bahuka; Bhima receives the king without understanding the reason for his arrival, while Rituparna himself has no thought of a svayamvara; Bahuka goes to the stable, and Damayanti, not seeing Nala, begins to doubt and sends a maidservant to search.

अनुवाद

From the upper house Damayanti saw, in the inner courtyard, King Rituparna on his chariot together with Varshneya and Bahuka. Varshneya and Bahuka climbed down, unyoked the horses, and set the chariot in place. Rituparna went to Bhima, and Bhima received him with great honor, knowing nothing of the woman's design and not understanding that the guest had come for the sake of his daughter. The wise Rituparna himself had seen no king, no prince, no talk of a svayamvara, no gathering of brahmins. The lord of Kosala thought it over and said only: "I have come to pay you my respects." Bhima too, smiling, wondered to himself for what purpose the man had traveled more than a hundred yojanas and named so slight a reason. He honored the king and sent him to rest. Rituparna entered the appointed house, while Bahuka led the chariot to the stable, unyoked the horses, tended them carefully, and sat down upon the chariot. Damayanti, seeing Rituparna, Varshneya, and Bahuka in that condition, began to think: "Whose rumble of a chariot was this? It was as great as Nala's, yet I do not see the Nishadhan. Perhaps Varshneya has learned that same skill, and that is why his chariot's rumble became as great as Nala's. Or perhaps Rituparna himself is like King Nala. So it seems this chariot's rumble belongs to the Nishadhan after all." Reasoning thus, O lord of the people, Damayanti sent forth a maidservant to search for the Nishadhan.

भाष्य

Damayanti's design has worked: the false svayamvara has drawn in those who must be tested. Yet she does not rush to a conclusion, and begins instead to discern the truth through its signs.

संस्करण

2409c8ff517c · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:01:58 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN