महाभारत 3.71.8-16

देवनागरी

दमयन्त्य् उवाच
यथासौ रथनिर्घोषः पूरयन्न् इव मेदिनीम् ॥
मम ह्लादयते चेतो नल एष महीपतिः ॥
अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि ॥
असंख्येयगुणं वीरं विनशिष्याम्य् असंशयम् ॥
यदि वै तस्य वीरस्य बाह्वोर् नाद्याहम् अन्तरम् ॥
प्रविशामि सुखस्पर्शं विनशिष्याम्य् असंशयम् ॥
यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः ॥
अद्य चामीकरप्रख्यो विनशिष्याम्य् असंशयम् ॥
यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणवारणः ॥
नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनशिष्याम्य् असंशयम् ॥
न स्मराम्य् अनृतं किं चिन् न स्मराम्य् अनुपाकृतम् ॥
न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्व् अपि महात्मनः ॥
प्रभुः क्षमावान् वीरश् च मृदुर् दान्तो जितेन्द्रियः ॥
रहो ऽनीचानुवर्ती च क्लीबवन् मम नैषधः ॥
गुणांस् तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् ॥
हृदयं दीर्यत इदं शोकात् प्रियविनाकृतम् ॥
बृहदश्व उवाच
एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत ॥
आरुरोह महद् वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया ॥

लिप्यंतरण (IAST)

damayanty uvāca
yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayann iva medinīm ||
mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ ||
adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi ||
asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam ||
yadi vai tasya vīrasya bāhvor nādyāham antaram ||
praviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam ||
yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ ||
adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmy asaṃśayam ||
yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ ||
nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmy asaṃśayam ||
na smarāmy anṛtaṃ kiṃ cin na smarāmy anupākṛtam ||
na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣv api mahātmanaḥ ||
prabhuḥ kṣamāvān vīraś ca mṛdur dānto jitendriyaḥ ||
raho 'nīcānuvartī ca klībavan mama naiṣadhaḥ ||
guṇāṃs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam ||
hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokāt priyavinākṛtam ||
bṛhadaśva uvāca
evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata ||
āruroha mahad veśma puṇyaślokadidṛkṣayā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

दमयन्त्य् उवाच यथासौ रथनिर्घोषः पूरयन्न् इव मेदिनीम् ॥ मम ह्लादयते चेतो नल एष महीपतिः ॥ अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि ॥ असंख्येयगुणं वीरं विनशिष्याम्य् असंशयम् ॥ यदि वै तस्य वीरस्य बाह्वोर् नाद्याहम् अन्तरम् ॥ प्रविशामि सुखस्पर्शं विनशिष्याम्य् असंशयम् ॥ यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः ॥ अद्य चामीकरप्रख्यो विनशिष्याम्य् असंशयम् ॥ यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणवारणः ॥ नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनशिष्याम्य् असंशयम् ॥ न स्मराम्य् अनृतं किं चिन् न स्मराम्य् अनुपाकृतम् ॥ न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्व् अपि महात्मनः ॥ प्रभुः क्षमावान् वीरश् च मृदुर् दान्तो जितेन्द्रियः ॥ रहो ऽनीचानुवर्ती च क्लीबवन् मम नैषधः ॥ गुणांस् तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् ॥ हृदयं दीर्यत इदं शोकात् प्रियविनाकृतम् ॥ बृहदश्व उवाच एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत ॥ आरुरोह महद् वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया ॥damayanty uvāca yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayann iva medinīm || mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ || adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi || asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam || yadi vai tasya vīrasya bāhvor nādyāham antaram || praviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam || yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ || adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmy asaṃśayam || yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ || nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmy asaṃśayam || na smarāmy anṛtaṃ kiṃ cin na smarāmy anupākṛtam || na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣv api mahātmanaḥ || prabhuḥ kṣamāvān vīraś ca mṛdur dānto jitendriyaḥ || raho 'nīcānuvartī ca klībavan mama naiṣadhaḥ || guṇāṃs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam || hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokāt priyavinākṛtam || bṛhadaśva uvāca evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata || āruroha mahad veśma puṇyaślokadidṛkṣayā ||Damayanti says that this rumble fills her heart with joy as a sign of Nala; if she does not see him and does not enter the hero's embrace, she will surely perish; remembering his truthfulness, gentleness, self-control, and virtues, she loses consciousness from grief and climbs up to the tall house.

अनुवाद

Damayanti said: "This rumble of the chariot, as though filling the earth, gladdens my heart: this is King Nala. If today I do not see him, moon-faced, a hero of countless virtues, I shall surely perish. If today I do not enter this hero's embrace, do not feel the gentle touch of his arms, I shall perish. If the Nishadhan, golden as gold and thundering like a cloud, does not come to me today, I shall surely perish. If the lion-hearted, elephant-taming king of kings does not come to me, I shall surely perish. I do not recall in him any falsehood, nor any ingratitude, nor any stale word, even in private. My Nishadhan is a lord, patient, a hero, gentle, self-restrained, master of his senses, humble in solitude as though timid. Remembering his virtues day and night, wholly devoted to him, my heart, bereft of my beloved, is breaking with grief." So lamenting, and as though losing her senses, she climbed up to the tall house, O Bharata, wishing to see the man of blessed renown.

भाष्य

Her memory of Nala is not confined to his appearance: she recounts his moral qualities. Here love rests on the truth of character.

संस्करण

68b7f06fd1fd · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:01:58 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN