महाभारत 3.91.1-16

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः ॥
अभिगम्य तदा राजन्न् इदं वचनम् अब्रुवन् ॥
राजंस् तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह ॥
देवर्षिणा च सहितो लोमशेन महात्मना ॥
अस्मान् अपि महाराज नेतुम् अर्हसि पाण्डव ॥
अस्माभिर् हि न शक्यानि त्वद् ऋते तानि कौरव ॥
श्वापदैर् उपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ॥
अगम्यानि नरैर् अल्पैस् तीर्थानि मनुजेश्वर ॥
भवन्तो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा ॥
भवद्भिः पालिताः शूरैर् गच्छेम वयम् अप्य् उत ॥
भवत्प्रसादाद् धि वयं प्राप्नुयाम फलं शुभम् ॥
तीर्थानां पृथिवीपाल व्रतानां च विशां पते ॥
तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास् तीर्थपरिप्लुताः ॥
भवेम धूतपाप्मानस् तीर्थसंदर्शनान् नृप ॥
भवान् अपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत ॥
अष्टकस्य च राजर्षेर् लोमपादस्य चैव ह ॥
भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्थिव ॥
ध्रुवं प्राप्स्यसि दुष्प्रापांल् लोकांस् तीर्थपरिप्लुतः ॥
प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश् च पर्वतान् ॥
गङ्गाद्याः सरितश् चैव प्लक्षादींश् च वनस्पतीन् ॥
त्वया सह महीपाल द्रष्टुम् इच्छामहे वयम् ॥
यदि ते ब्राह्मणेष्व् अस्ति का चित् प्रीतिर् जनाधिप ॥
कुरु क्षिप्रं वचो ऽस्माकं ततः श्रेयो ऽभिपत्स्यसे ॥
तीर्थानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा ॥
अनुकीर्णानि रक्षोभिस् तेभ्यो नस् त्रातुम् अर्हसि ॥
तीर्थान्य् उक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता ॥
यान्य् उवाच च देवर्षिर् लोमशः सुमहातपाः ॥
विधिवत् तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप ॥
धूतपाप्मा सहास्माभिर् लोमशेन च पालितः ॥
स तथा पूज्यमानस् तैर् हर्षाद् अश्रुपरिप्लुतः ॥
भीमसेनादिभिर् वीरैर् भ्रातृभिः परिवारितः ॥
बाढम् इत्य् अब्रवीत् सर्वांस् तान् ऋषीन् पाण्डवर्षभः ॥
लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम् ॥
ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी ॥
द्रौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनो दधे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ ||
abhigamya tadā rājann idaṃ vacanam abruvan ||
rājaṃs tīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha ||
devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā ||
asmān api mahārāja netum arhasi pāṇḍava ||
asmābhir hi na śakyāni tvad ṛte tāni kaurava ||
śvāpadair upasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca ||
agamyāni narair alpais tīrthāni manujeśvara ||
bhavanto bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā ||
bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrair gacchema vayam apy uta ||
bhavatprasādād dhi vayaṃ prāpnuyāma phalaṃ śubham ||
tīrthānāṃ pṛthivīpāla vratānāṃ ca viśāṃ pate ||
tava vīryaparitrātāḥ śuddhās tīrthapariplutāḥ ||
bhavema dhūtapāpmānas tīrthasaṃdarśanān nṛpa ||
bhavān api narendrasya kārtavīryasya bhārata ||
aṣṭakasya ca rājarṣer lomapādasya caiva ha ||
bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārthiva ||
dhruvaṃ prāpsyasi duṣprāpāṃl lokāṃs tīrthapariplutaḥ ||
prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃś ca parvatān ||
gaṅgādyāḥ saritaś caiva plakṣādīṃś ca vanaspatīn ||
tvayā saha mahīpāla draṣṭum icchāmahe vayam ||
yadi te brāhmaṇeṣv asti kā cit prītir janādhipa ||
kuru kṣipraṃ vaco 'smākaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase ||
tīrthāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā ||
anukīrṇāni rakṣobhis tebhyo nas trātum arhasi ||
tīrthāny uktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā ||
yāny uvāca ca devarṣir lomaśaḥ sumahātapāḥ ||
vidhivat tāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa ||
dhūtapāpmā sahāsmābhir lomaśena ca pālitaḥ ||
sa tathā pūjyamānas tair harṣād aśrupariplutaḥ ||
bhīmasenādibhir vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ ||
bāḍham ity abravīt sarvāṃs tān ṛṣīn pāṇḍavarṣabhaḥ ||
lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam ||
tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī ||
draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः ॥ अभिगम्य तदा राजन्न् इदं वचनम् अब्रुवन् ॥ राजंस् तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह ॥ देवर्षिणा च सहितो लोमशेन महात्मना ॥ अस्मान् अपि महाराज नेतुम् अर्हसि पाण्डव ॥ अस्माभिर् हि न शक्यानि त्वद् ऋते तानि कौरव ॥ श्वापदैर् उपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ॥ अगम्यानि नरैर् अल्पैस् तीर्थानि मनुजेश्वर ॥ भवन्तो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा ॥ भवद्भिः पालिताः शूरैर् गच्छेम वयम् अप्य् उत ॥ भवत्प्रसादाद् धि वयं प्राप्नुयाम फलं शुभम् ॥ तीर्थानां पृथिवीपाल व्रतानां च विशां पते ॥ तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास् तीर्थपरिप्लुताः ॥ भवेम धूतपाप्मानस् तीर्थसंदर्शनान् नृप ॥ भवान् अपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत ॥ अष्टकस्य च राजर्षेर् लोमपादस्य चैव ह ॥ भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्थिव ॥ ध्रुवं प्राप्स्यसि दुष्प्रापांल् लोकांस् तीर्थपरिप्लुतः ॥ प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश् च पर्वतान् ॥ गङ्गाद्याः सरितश् चैव प्लक्षादींश् च वनस्पतीन् ॥ त्वया सह महीपाल द्रष्टुम् इच्छामहे वयम् ॥ यदि ते ब्राह्मणेष्व् अस्ति का चित् प्रीतिर् जनाधिप ॥ कुरु क्षिप्रं वचो ऽस्माकं ततः श्रेयो ऽभिपत्स्यसे ॥ तीर्थानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा ॥ अनुकीर्णानि रक्षोभिस् तेभ्यो नस् त्रातुम् अर्हसि ॥ तीर्थान्य् उक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता ॥ यान्य् उवाच च देवर्षिर् लोमशः सुमहातपाः ॥ विधिवत् तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप ॥ धूतपाप्मा सहास्माभिर् लोमशेन च पालितः ॥ स तथा पूज्यमानस् तैर् हर्षाद् अश्रुपरिप्लुतः ॥ भीमसेनादिभिर् वीरैर् भ्रातृभिः परिवारितः ॥ बाढम् इत्य् अब्रवीत् सर्वांस् तान् ऋषीन् पाण्डवर्षभः ॥ लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम् ॥ ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी ॥ द्रौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनो दधे ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ || abhigamya tadā rājann idaṃ vacanam abruvan || rājaṃs tīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha || devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā || asmān api mahārāja netum arhasi pāṇḍava || asmābhir hi na śakyāni tvad ṛte tāni kaurava || śvāpadair upasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca || agamyāni narair alpais tīrthāni manujeśvara || bhavanto bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā || bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrair gacchema vayam apy uta || bhavatprasādād dhi vayaṃ prāpnuyāma phalaṃ śubham || tīrthānāṃ pṛthivīpāla vratānāṃ ca viśāṃ pate || tava vīryaparitrātāḥ śuddhās tīrthapariplutāḥ || bhavema dhūtapāpmānas tīrthasaṃdarśanān nṛpa || bhavān api narendrasya kārtavīryasya bhārata || aṣṭakasya ca rājarṣer lomapādasya caiva ha || bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārthiva || dhruvaṃ prāpsyasi duṣprāpāṃl lokāṃs tīrthapariplutaḥ || prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃś ca parvatān || gaṅgādyāḥ saritaś caiva plakṣādīṃś ca vanaspatīn || tvayā saha mahīpāla draṣṭum icchāmahe vayam || yadi te brāhmaṇeṣv asti kā cit prītir janādhipa || kuru kṣipraṃ vaco 'smākaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase || tīrthāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā || anukīrṇāni rakṣobhis tebhyo nas trātum arhasi || tīrthāny uktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā || yāny uvāca ca devarṣir lomaśaḥ sumahātapāḥ || vidhivat tāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa || dhūtapāpmā sahāsmābhir lomaśena ca pālitaḥ || sa tathā pūjyamānas tair harṣād aśrupariplutaḥ || bhīmasenādibhir vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || bāḍham ity abravīt sarvāṃs tān ṛṣīn pāṇḍavarṣabhaḥ || lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam || tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī || draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe ||The forest-dwelling brahmins ask Yudhishthira to take them along on the pilgrimage together with his brothers and Lomasha, since the sacred fords are dangerous, hard to reach, and full of wild beasts and rakshasas; under the Pandavas' protection they hope to obtain the fruit of the holy places and their vows; Yudhishthira, surrounded by his brothers, agrees with tears of joy and resolves to go together with Draupadi.

अनुवाद

Vaishampayana said: 'When the son of Kunti was preparing to depart, the forest-dwelling brahmins came to him and said: "O king, you are setting out for the sacred tirthas together with your brothers and the great and divine sage Lomasha. Take us too, O Pandava. Without you, O Kauravya, we cannot pass through these places: they are difficult, uneven, full of wild beasts, and unreachable for men who are few in number. You brothers are valiant and ever the finest of archers; under your protection we too shall go. By your grace, O lord of the earth, we shall obtain the auspicious fruit of the tirthas and their vows. Guarded by your strength and purified by bathing in the holy waters, we shall become free of sin. And you, O Bharata, having bathed in the tirthas, will surely attain worlds hard to reach, as did Kartavirya, Ashtaka, Lomapada, and the sovereign of the whole earth, Bharata. We wish to see, together with you, Prabhasa and the other tirthas, Mahendra and the other mountains, the Ganga and the other rivers, the plaksha and the other sacred trees. If you have any love for brahmins, O ruler of men, grant our request quickly, and you will attain the highest good. The tirthas, O mighty-armed one, are ever overrun by rakshasas who hinder austerity; you must protect us from them. Visit in due order all the places named by Dhaumya, by the wise Narada, and by the greatly ascetic Lomasha, and, cleansed of sin, go with us under Lomasha's protection." Honored thus by them, surrounded by his brother-heroes led by Bhimasena, the best of the Pandavas was filled with tears of joy and said to all the sages: "So be it." Having obtained the consent of Lomasha and of Dhaumya his priest, the self-controlled son of Pandu, together with his brothers and the flawless Draupadi, turned his mind toward departure.'

भाष्य

Yudhishthira accepts the pilgrimage as an act of service. He goes not for personal merit, but as a protector of those who seek purification.

संस्करण

cf0fd7b89bfc · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:53 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN