महाभारत 3.94.11-27

देवनागरी

अगस्त्यश् चापि भगवान् एतस्मिन् काल एव तु ॥
पितॄन् ददर्श गर्ते वै लम्बमानान् अधोमुखान् ॥
सो ऽपृच्छल् लम्बमानांस् तान् भवन्त इह किंपराः ॥
संतानहेतोर् इति ते तम् ऊचुर् ब्रह्मवादिनः ॥
ते तस्मै कथयाम् आसुर् वयं ते पितरः स्वकाः ॥
गर्तम् एतम् अनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः ॥
यदि नो जनयेथास् त्वम् अगस्त्यापत्यम् उत्तमम् ॥
स्यान् नो ऽस्मान् निरयान् मोक्षस् त्वं च पुत्राप्नुया गतिम् ॥
स तान् उवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः ॥
करिष्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः ॥
ततः प्रसवसंतानं चिन्तयन् भगवान् ऋषिः ॥
आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत् सदृशीं स्त्रियम् ॥
स तस्य तस्य सत्त्वस्य तत् तद् अङ्गम् अनुत्तमम् ॥
संभृत्य तत्समैर् अङ्गैर् निर्ममे स्त्रियम् उत्तमाम् ॥
स तां विदर्भराजाय पुत्रकामाय ताम्यते ॥
निर्मिताम् आत्मनो ऽर्थाय मुनिः प्रादान् महातपाः ॥
सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामिनी यथा ॥
विभ्राजमाना वपुसा व्यवर्धत शुभानना ॥
जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः ॥
प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत ॥
अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप ॥
लोपामुद्रेति तस्याश् च चक्रिरे नाम ते द्विजाः ॥
ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपम् उत्तमम् ॥
अप्स्व् इवोत्पलिनी शीघ्रम् अग्नेर् इव शिखा शुभा ॥
तां यौवनस्थां राजेन्द्र शतं कन्याः स्वलंकृताः ॥
दाशीशतं च कल्याणीम् उपतस्थुर् वशानुगाः ॥
सा स्म दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च ॥
आस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीव दिवि प्रभो ॥
यौवनस्थाम् अपि च तां शीलाचारसमन्विताम् ॥
न वव्रे पुरुषः कश् चिद् भयात् तस्य महात्मनः ॥
सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसो ऽप्य् अति ॥
तोषयाम् आस पितरं शीलेन स्वजनं तथा ॥
वैदर्भीं तु तथायुक्तां युवतीं प्रेक्ष्य वै पिता ॥
मनसा चिन्तयाम् आस कस्मै दद्यां सुताम् इति ॥

लिप्यंतरण (IAST)

agastyaś cāpi bhagavān etasmin kāla eva tu ||
pitṝn dadarśa garte vai lambamānān adhomukhān ||
so 'pṛcchal lambamānāṃs tān bhavanta iha kiṃparāḥ ||
saṃtānahetor iti te tam ūcur brahmavādinaḥ ||
te tasmai kathayām āsur vayaṃ te pitaraḥ svakāḥ ||
gartam etam anuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ ||
yadi no janayethās tvam agastyāpatyam uttamam ||
syān no 'smān nirayān mokṣas tvaṃ ca putrāpnuyā gatim ||
sa tān uvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ ||
kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ ||
tataḥ prasavasaṃtānaṃ cintayan bhagavān ṛṣiḥ ||
ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyat sadṛśīṃ striyam ||
sa tasya tasya sattvasya tat tad aṅgam anuttamam ||
saṃbhṛtya tatsamair aṅgair nirmame striyam uttamām ||
sa tāṃ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate ||
nirmitām ātmano 'rthāya muniḥ prādān mahātapāḥ ||
sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāminī yathā ||
vibhrājamānā vapusā vyavardhata śubhānanā ||
jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ ||
praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata ||
abhyanandanta tāṃ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa ||
lopāmudreti tasyāś ca cakrire nāma te dvijāḥ ||
vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpam uttamam ||
apsv ivotpalinī śīghram agner iva śikhā śubhā ||
tāṃ yauvanasthāṃ rājendra śataṃ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ ||
dāśīśataṃ ca kalyāṇīm upatasthur vaśānugāḥ ||
sā sma dāsīśatavṛtā madhye kanyāśatasya ca ||
āste tejasvinī kanyā rohiṇīva divi prabho ||
yauvanasthām api ca tāṃ śīlācārasamanvitām ||
na vavre puruṣaḥ kaś cid bhayāt tasya mahātmanaḥ ||
sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsaraso 'py ati ||
toṣayām āsa pitaraṃ śīlena svajanaṃ tathā ||
vaidarbhīṃ tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ prekṣya vai pitā ||
manasā cintayām āsa kasmai dadyāṃ sutām iti ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

अगस्त्यश् चापि भगवान् एतस्मिन् काल एव तु ॥ पितॄन् ददर्श गर्ते वै लम्बमानान् अधोमुखान् ॥ सो ऽपृच्छल् लम्बमानांस् तान् भवन्त इह किंपराः ॥ संतानहेतोर् इति ते तम् ऊचुर् ब्रह्मवादिनः ॥ ते तस्मै कथयाम् आसुर् वयं ते पितरः स्वकाः ॥ गर्तम् एतम् अनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः ॥ यदि नो जनयेथास् त्वम् अगस्त्यापत्यम् उत्तमम् ॥ स्यान् नो ऽस्मान् निरयान् मोक्षस् त्वं च पुत्राप्नुया गतिम् ॥ स तान् उवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः ॥ करिष्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः ॥ ततः प्रसवसंतानं चिन्तयन् भगवान् ऋषिः ॥ आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत् सदृशीं स्त्रियम् ॥ स तस्य तस्य सत्त्वस्य तत् तद् अङ्गम् अनुत्तमम् ॥ संभृत्य तत्समैर् अङ्गैर् निर्ममे स्त्रियम् उत्तमाम् ॥ स तां विदर्भराजाय पुत्रकामाय ताम्यते ॥ निर्मिताम् आत्मनो ऽर्थाय मुनिः प्रादान् महातपाः ॥ सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामिनी यथा ॥ विभ्राजमाना वपुसा व्यवर्धत शुभानना ॥ जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः ॥ प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत ॥ अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप ॥ लोपामुद्रेति तस्याश् च चक्रिरे नाम ते द्विजाः ॥ ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपम् उत्तमम् ॥ अप्स्व् इवोत्पलिनी शीघ्रम् अग्नेर् इव शिखा शुभा ॥ तां यौवनस्थां राजेन्द्र शतं कन्याः स्वलंकृताः ॥ दाशीशतं च कल्याणीम् उपतस्थुर् वशानुगाः ॥ सा स्म दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च ॥ आस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीव दिवि प्रभो ॥ यौवनस्थाम् अपि च तां शीलाचारसमन्विताम् ॥ न वव्रे पुरुषः कश् चिद् भयात् तस्य महात्मनः ॥ सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसो ऽप्य् अति ॥ तोषयाम् आस पितरं शीलेन स्वजनं तथा ॥ वैदर्भीं तु तथायुक्तां युवतीं प्रेक्ष्य वै पिता ॥ मनसा चिन्तयाम् आस कस्मै दद्यां सुताम् इति ॥agastyaś cāpi bhagavān etasmin kāla eva tu || pitṝn dadarśa garte vai lambamānān adhomukhān || so 'pṛcchal lambamānāṃs tān bhavanta iha kiṃparāḥ || saṃtānahetor iti te tam ūcur brahmavādinaḥ || te tasmai kathayām āsur vayaṃ te pitaraḥ svakāḥ || gartam etam anuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ || yadi no janayethās tvam agastyāpatyam uttamam || syān no 'smān nirayān mokṣas tvaṃ ca putrāpnuyā gatim || sa tān uvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ || kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ || tataḥ prasavasaṃtānaṃ cintayan bhagavān ṛṣiḥ || ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyat sadṛśīṃ striyam || sa tasya tasya sattvasya tat tad aṅgam anuttamam || saṃbhṛtya tatsamair aṅgair nirmame striyam uttamām || sa tāṃ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate || nirmitām ātmano 'rthāya muniḥ prādān mahātapāḥ || sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāminī yathā || vibhrājamānā vapusā vyavardhata śubhānanā || jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ || praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata || abhyanandanta tāṃ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa || lopāmudreti tasyāś ca cakrire nāma te dvijāḥ || vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpam uttamam || apsv ivotpalinī śīghram agner iva śikhā śubhā || tāṃ yauvanasthāṃ rājendra śataṃ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ || dāśīśataṃ ca kalyāṇīm upatasthur vaśānugāḥ || sā sma dāsīśatavṛtā madhye kanyāśatasya ca || āste tejasvinī kanyā rohiṇīva divi prabho || yauvanasthām api ca tāṃ śīlācārasamanvitām || na vavre puruṣaḥ kaś cid bhayāt tasya mahātmanaḥ || sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsaraso 'py ati || toṣayām āsa pitaraṃ śīlena svajanaṃ tathā || vaidarbhīṃ tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ prekṣya vai pitā || manasā cintayām āsa kasmai dadyāṃ sutām iti ||At this time Agastya sees his ancestors hanging head-down in a pit for the sake of continuing the line; they say they will be freed from that hell if he begets a worthy descendant; Agastya promises to fulfill their wish, but finds no woman equal to him, so he gathers the finest parts of various beings, creates a beautiful woman, and gives her to the king of Vidarbha, who desired a child; she is born as Lopamudra, shines with beauty, grows like a lotus and a flame, surrounded by maidservants, but no one dares ask for her hand out of fear of the great sage; her father ponders to whom he should give her.

अनुवाद

"At that same time the blessed Agastya saw his ancestors: they were hanging in a pit, head-down. He asked them: 'For what reason do you dwell here?' The knowers of the sacred word answered: 'For the sake of offspring.' They told him: 'We are your own ancestors; we have fallen into this pit and hang here, longing for the birth of a descendant. If you beget the finest offspring of Agastya, there will be release from hell for us, and you will attain your goal through a son.' The radiant sage, devoted to truth and dharma, said: 'I will fulfill your wish, ancestors; let the fever of your minds depart.' Then, pondering how to continue the line, the blessed seer found no woman equal to himself for begetting offspring. So, gathering the finest limbs of one creature and another and composing from limbs like theirs, he fashioned a supremely beautiful woman. This woman, created for his own purpose, the great ascetic gave to the king of Vidarbha, who was pining with desire for a child. There she was born, lovely, like a flash of lightning, shining in body, and grew up with a blessed face. As soon as she was born, the king of Vidarbha joyfully announced it to the twice-born, O Bharata. All the brahmins welcomed her, and the twice-born gave her the name Lopamudra. She grew quickly, bearing the highest beauty, like a lotus in water, like the fair tongue of a flame. A hundred adorned maidens and a hundred maidservants attended her obediently. Surrounded by a hundred maidservants and a hundred maidens, the radiant maiden sat like Rohini in the sky. But when she reached youth, no man chose her, though she was endowed with good character and conduct: all feared the great sage. The truthful maiden surpassed even the apsarases in beauty and pleased her father by her character, and her kin by her conduct likewise. Seeing the young daughter of Vidarbha so accomplished, her father began to think in his mind: to whom shall I give my daughter?'"

भाष्य

The birth of Lopamudra joins duty to one's ancestors with extraordinary beauty. Yet beauty is not shown here as an ornament of the story: it must enter dharma and become part of a responsible choice.

संस्करण

2cdc0add52b3 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:53 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN