Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Agastya-lopāmudrā-vivāha-parva (The Marriage of Agastya and Lopāmudrā)3.95.1-12
3133 / 15823
महाभारत · 3.95.1-12
॥
देवनागरी

लोमश उवाच
यदा त्व् अमन्यतागस्त्यो गार्हस्थ्ये तां क्षमाम् इति ॥
तदाभिगम्य प्रोवाच वैदर्भं पृथिवीपतिम् ॥
राजन् निवेशे बुद्धिर् मे वर्तते पुत्रकारणात् ॥
वरये त्वां महीपाल लोपामुद्रां प्रयच्छ मे ॥
एवम् उक्तः स मुनिना महीपालो विचेतनः ॥
प्रत्याख्यानाय चाशक्तः प्रदातुम् अपि नैच्छत ॥
ततः स भार्याम् अभ्येत्य प्रोवाच पृथिवीपतिः ॥
महर्षिर् वीर्यवान् एष क्रुद्धः शापाग्निना दहेत् ॥
तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सभार्यं पृथिवीपतिम् ॥
लोपामुद्राभिगम्येदं काले वचनम् अब्रवीत् ॥
न मत्कृते महीपाल पीडाम् अभ्येतुम् अर्हसि ॥
प्रयच्छ माम् अगस्त्याय त्राह्य् आत्मानं मया पितः ॥
दुहितुर् वचनाद् राजा सो ऽगस्त्याय महात्मने ॥
लोपामुद्रां ततः प्रादाद् विधिपूर्वं विशां पते ॥
प्राप्य भार्याम् अगस्त्यस् तु लोपामुद्राम् अभाषत ॥
महार्हाण्य् उत्सृजैतानि वासांस्य् आभरणानि च ॥
ततः सा दर्शनीयानि महार्हाणि तनूनि च ॥
समुत्ससर्ज रम्भोरूर् वसनान्य् आयतेक्षणा ॥
ततश् चीराणि जग्राह वल्कलान्य् अजिनानि च ॥
समानव्रतचर्या च बभूवायतलोचना ॥
गङ्गाद्वारम् अथागम्य भगवान् ऋषिसत्तमः ॥
उग्रम् आतिष्ठत तपः सह पत्न्यानुकूलया ॥
सा प्रीत्या बहुमानाच् च पतिं पर्यचरत् तदा ॥
अगस्त्यश् च परां प्रीतिं भार्यायाम् अकरोत् प्रभुः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

lomaśa uvāca
yadā tv amanyatāgastyo gārhasthye tāṃ kṣamām iti ||
tadābhigamya provāca vaidarbhaṃ pṛthivīpatim ||
rājan niveśe buddhir me vartate putrakāraṇāt ||
varaye tvāṃ mahīpāla lopāmudrāṃ prayaccha me ||
evam uktaḥ sa muninā mahīpālo vicetanaḥ ||
pratyākhyānāya cāśaktaḥ pradātum api naicchata ||
tataḥ sa bhāryām abhyetya provāca pṛthivīpatiḥ ||
maharṣir vīryavān eṣa kruddhaḥ śāpāgninā dahet ||
taṃ tathā duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sabhāryaṃ pṛthivīpatim ||
lopāmudrābhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt ||
na matkṛte mahīpāla pīḍām abhyetum arhasi ||
prayaccha mām agastyāya trāhy ātmānaṃ mayā pitaḥ ||
duhitur vacanād rājā so 'gastyāya mahātmane ||
lopāmudrāṃ tataḥ prādād vidhipūrvaṃ viśāṃ pate ||
prāpya bhāryām agastyas tu lopāmudrām abhāṣata ||
mahārhāṇy utsṛjaitāni vāsāṃsy ābharaṇāni ca ||
tataḥ sā darśanīyāni mahārhāṇi tanūni ca ||
samutsasarja rambhorūr vasanāny āyatekṣaṇā ||
tataś cīrāṇi jagrāha valkalāny ajināni ca ||
samānavratacaryā ca babhūvāyatalocanā ||
gaṅgādvāram athāgamya bhagavān ṛṣisattamaḥ ||
ugram ātiṣṭhata tapaḥ saha patnyānukūlayā ||
sā prītyā bahumānāc ca patiṃ paryacarat tadā ||
agastyaś ca parāṃ prītiṃ bhāryāyām akarot prabhuḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
लोमश उवाच यदा त्व् अमन्यतागस्त्यो गार्हस्थ्ये तां क्षमाम् इति ॥ तदाभिगम्य प्रोवाच वैदर्भं पृथिवीपतिम् ॥ राजन् निवेशे बुद्धिर् मे वर्तते पुत्रकारणात् ॥ वरये त्वां महीपाल लोपामुद्रां प्रयच्छ मे ॥ एवम् उक्तः स मुनिना महीपालो विचेतनः ॥ प्रत्याख्यानाय चाशक्तः प्रदातुम् अपि नैच्छत ॥ ततः स भार्याम् अभ्येत्य प्रोवाच पृथिवीपतिः ॥ महर्षिर् वीर्यवान् एष क्रुद्धः शापाग्निना दहेत् ॥ तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सभार्यं पृथिवीपतिम् ॥ लोपामुद्राभिगम्येदं काले वचनम् अब्रवीत् ॥ न मत्कृते महीपाल पीडाम् अभ्येतुम् अर्हसि ॥ प्रयच्छ माम् अगस्त्याय त्राह्य् आत्मानं मया पितः ॥ दुहितुर् वचनाद् राजा सो ऽगस्त्याय महात्मने ॥ लोपामुद्रां ततः प्रादाद् विधिपूर्वं विशां पते ॥ प्राप्य भार्याम् अगस्त्यस् तु लोपामुद्राम् अभाषत ॥ महार्हाण्य् उत्सृजैतानि वासांस्य् आभरणानि च ॥ ततः सा दर्शनीयानि महार्हाणि तनूनि च ॥ समुत्ससर्ज रम्भोरूर् वसनान्य् आयतेक्षणा ॥ ततश् चीराणि जग्राह वल्कलान्य् अजिनानि च ॥ समानव्रतचर्या च बभूवायतलोचना ॥ गङ्गाद्वारम् अथागम्य भगवान् ऋषिसत्तमः ॥ उग्रम् आतिष्ठत तपः सह पत्न्यानुकूलया ॥ सा प्रीत्या बहुमानाच् च पतिं पर्यचरत् तदा ॥ अगस्त्यश् च परां प्रीतिं भार्यायाम् अकरोत् प्रभुः ॥lomaśa uvāca yadā tv amanyatāgastyo gārhasthye tāṃ kṣamām iti || tadābhigamya provāca vaidarbhaṃ pṛthivīpatim || rājan niveśe buddhir me vartate putrakāraṇāt || varaye tvāṃ mahīpāla lopāmudrāṃ prayaccha me || evam uktaḥ sa muninā mahīpālo vicetanaḥ || pratyākhyānāya cāśaktaḥ pradātum api naicchata || tataḥ sa bhāryām abhyetya provāca pṛthivīpatiḥ || maharṣir vīryavān eṣa kruddhaḥ śāpāgninā dahet || taṃ tathā duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sabhāryaṃ pṛthivīpatim || lopāmudrābhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt || na matkṛte mahīpāla pīḍām abhyetum arhasi || prayaccha mām agastyāya trāhy ātmānaṃ mayā pitaḥ || duhitur vacanād rājā so 'gastyāya mahātmane || lopāmudrāṃ tataḥ prādād vidhipūrvaṃ viśāṃ pate || prāpya bhāryām agastyas tu lopāmudrām abhāṣata || mahārhāṇy utsṛjaitāni vāsāṃsy ābharaṇāni ca || tataḥ sā darśanīyāni mahārhāṇi tanūni ca || samutsasarja rambhorūr vasanāny āyatekṣaṇā || tataś cīrāṇi jagrāha valkalāny ajināni ca || samānavratacaryā ca babhūvāyatalocanā || gaṅgādvāram athāgamya bhagavān ṛṣisattamaḥ || ugram ātiṣṭhata tapaḥ saha patnyānukūlayā || sā prītyā bahumānāc ca patiṃ paryacarat tadā || agastyaś ca parāṃ prītiṃ bhāryāyām akarot prabhuḥ ||When Agastya decided that she was fit for the life of a householder, he went to the king of Vidarbha and said, 'O king, my mind inclines toward marriage for the sake of a son. I ask you, lord of the earth: give me Lopamudra.' Hearing this from the sage, the king lost his composure; he could not refuse, yet did not wish to give her away, fearing a curse. Lopamudra herself told her father not to suffer on her account and to give her to Agastya; after the marriage Agastya told her to give up her costly garments and ornaments, she took bark-cloth, tree-bark and skins, took up the same vow as her husband, came with him to Gangadvara, and served him with love, and Agastya was pleased with his wife.
अनुवाद

Lomasha said: "When Agastya decided that she was fit for the life of a householder, he went to the king of Vidarbha and said: 'O king, my mind inclines toward marriage for the sake of a son. I ask you, lord of the earth: give me Lopamudra.' Hearing this from the sage, the king lost his composure. He could not refuse, yet did not wish to give her away. Then he went to his wife and said: 'This great seer is mighty; if angered, he will burn us with the fire of his curse.' Seeing her father and mother so distressed, Lopamudra came to them at the right moment and said: 'Lord of the earth, do not suffer on my account. Give me to Agastya, father, and by giving me save yourself.' At his daughter's word the king duly gave Lopamudra to the great Agastya. Having received his wife, Agastya said to her: 'Give up these costly garments and ornaments.' Then the woman of lovely thighs and wide eyes gave up her fine, beautiful, costly garments; she took up rags, bark, and skins, and began to follow the same vow as her husband. Coming to Gangadvara, the blessed, foremost of seers took up severe austerity together with his obedient wife. She served her husband with love and reverence, and lord Agastya cherished deep joy in his wife."

संस्करण

38a5b83d9399 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:53 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN
पिछलाश्लोक 3.94.11-27

श्लोक बदलें इन कुंजियों से