महाभारत 3.96.1-11

देवनागरी

लोमश उवाच
ततो जगाम कौरव्य सो ऽगस्त्यो भिक्षितुं वसु ॥
श्रुतर्वाणं महीपालं यं वेदाभ्यधिकं नृपैः ॥
स विदित्वा तु नृपतिः कुम्भयोनिम् उपागमत् ॥
विषयान्ते सहामात्यः प्रत्यगृह्णात् सुसत्कृतम् ॥
तस्मै चार्घ्यं यथान्यायम् आनीय पृथिवीपतिः ॥
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा पप्रच्छागमने ऽर्थिताम् ॥
अगस्त्य उवाच
वित्तार्थिनम् अनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते ॥
यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ मे ॥
लोमश उवाच
तत आयव्ययौ पूर्णौ तस्मै राजा न्यवेदयत् ॥
अतो विद्वन्न् उपादत्स्व यद् अत्र वसु मन्यसे ॥
तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥
सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥
स श्रुतर्वाणम् आदाय वध्र्यश्वम् अगमत् ततः ॥
स च तौ विषयस्यान्ते प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥
तयोर् अर्घ्यं च पाद्यं च वध्र्यश्वः प्रत्यवेदयत् ॥
अनुज्ञाप्य च पप्रच्छ प्रयोजनम् उपक्रमे ॥
अगस्त्य उवाच
वित्तकामाव् इह प्राप्तौ विद्ध्य् आवां पृथिवीपते ॥
यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ नौ ॥
लोमश उवाच
तत आयव्ययौ पूर्णौ ताभ्यां राजा न्यवेदयत् ॥
ततो ज्ञात्वा समादत्तां यद् अत्र व्यतिरिच्यते ॥
तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥
सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥

लिप्यंतरण (IAST)

lomaśa uvāca
tato jagāma kauravya so 'gastyo bhikṣituṃ vasu ||
śrutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ ||
sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayonim upāgamat ||
viṣayānte sahāmātyaḥ pratyagṛhṇāt susatkṛtam ||
tasmai cārghyaṃ yathānyāyam ānīya pṛthivīpatiḥ ||
prāñjaliḥ prayato bhūtvā papracchāgamane 'rthitām ||
agastya uvāca
vittārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate ||
yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha me ||
lomaśa uvāca
tata āyavyayau pūrṇau tasmai rājā nyavedayat ||
ato vidvann upādatsva yad atra vasu manyase ||
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ ||
sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata ||
sa śrutarvāṇam ādāya vadhryaśvam agamat tataḥ ||
sa ca tau viṣayasyānte pratyagṛhṇād yathāvidhi ||
tayor arghyaṃ ca pādyaṃ ca vadhryaśvaḥ pratyavedayat ||
anujñāpya ca papraccha prayojanam upakrame ||
agastya uvāca
vittakāmāv iha prāptau viddhy āvāṃ pṛthivīpate ||
yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha nau ||
lomaśa uvāca
tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nyavedayat ||
tato jñātvā samādattāṃ yad atra vyatiricyate ||
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ ||
sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

लोमश उवाच ततो जगाम कौरव्य सो ऽगस्त्यो भिक्षितुं वसु ॥ श्रुतर्वाणं महीपालं यं वेदाभ्यधिकं नृपैः ॥ स विदित्वा तु नृपतिः कुम्भयोनिम् उपागमत् ॥ विषयान्ते सहामात्यः प्रत्यगृह्णात् सुसत्कृतम् ॥ तस्मै चार्घ्यं यथान्यायम् आनीय पृथिवीपतिः ॥ प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा पप्रच्छागमने ऽर्थिताम् ॥ अगस्त्य उवाच वित्तार्थिनम् अनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते ॥ यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ मे ॥ लोमश उवाच तत आयव्ययौ पूर्णौ तस्मै राजा न्यवेदयत् ॥ अतो विद्वन्न् उपादत्स्व यद् अत्र वसु मन्यसे ॥ तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥ सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥ स श्रुतर्वाणम् आदाय वध्र्यश्वम् अगमत् ततः ॥ स च तौ विषयस्यान्ते प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥ तयोर् अर्घ्यं च पाद्यं च वध्र्यश्वः प्रत्यवेदयत् ॥ अनुज्ञाप्य च पप्रच्छ प्रयोजनम् उपक्रमे ॥ अगस्त्य उवाच वित्तकामाव् इह प्राप्तौ विद्ध्य् आवां पृथिवीपते ॥ यथाशक्त्य् अविहिंस्यान्यान् संविभागं प्रयच्छ नौ ॥ लोमश उवाच तत आयव्ययौ पूर्णौ ताभ्यां राजा न्यवेदयत् ॥ ततो ज्ञात्वा समादत्तां यद् अत्र व्यतिरिच्यते ॥ तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर् द्विजः ॥ सर्वथा प्राणिनां पीडाम् उपादानाद् अमन्यत ॥lomaśa uvāca tato jagāma kauravya so 'gastyo bhikṣituṃ vasu || śrutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ || sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayonim upāgamat || viṣayānte sahāmātyaḥ pratyagṛhṇāt susatkṛtam || tasmai cārghyaṃ yathānyāyam ānīya pṛthivīpatiḥ || prāñjaliḥ prayato bhūtvā papracchāgamane 'rthitām || agastya uvāca vittārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate || yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha me || lomaśa uvāca tata āyavyayau pūrṇau tasmai rājā nyavedayat || ato vidvann upādatsva yad atra vasu manyase || tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ || sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata || sa śrutarvāṇam ādāya vadhryaśvam agamat tataḥ || sa ca tau viṣayasyānte pratyagṛhṇād yathāvidhi || tayor arghyaṃ ca pādyaṃ ca vadhryaśvaḥ pratyavedayat || anujñāpya ca papraccha prayojanam upakrame || agastya uvāca vittakāmāv iha prāptau viddhy āvāṃ pṛthivīpate || yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha nau || lomaśa uvāca tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nyavedayat || tato jñātvā samādattāṃ yad atra vyatiricyate || tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ || sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata ||Agastya goes to ask King Shrutarvan for wealth; the king and his ministers meet him at the border and ask why he has come; Agastya says he has come for wealth and asks for a share without harming others; the king shows him equal income and expenditure, offering him whatever he thinks fit to take, but Agastya, seeing them equal, judges that taking anything would harm living beings; he then takes Shrutarvan with him and goes to Vadhryashva, where the same happens again.

अनुवाद

Lomasha said: "Then Agastya went to ask King Shrutarvan for wealth, he who was said to surpass other kings in knowledge of the Vedas. Learning of this, the ruler went out with his ministers to the border of his realm and received Kumbhayoni with great honor. Bringing him the guest-offering as was proper, the king, joining his palms and composing himself, asked the purpose of his coming. Agastya said: 'Know, lord of the earth, that I have come seeking wealth. According to your means, give me a share, without harming others.' Then the king showed him the full accounting of income and expenditure and said: 'From this, O wise one, take whatever wealth you think fit.' But the twice-born, seeing with an even mind that income and expenditure were equal, judged that any withdrawal would in every way harm living beings. Taking Shrutarvan with him, he then went to Vadhryashva. That king received them at the border of his realm as is proper, offered them the guest-gift and water for the feet, and, having asked leave, inquired their purpose at the outset. Agastya said: 'Know, lord of the earth, that we two have come here desiring wealth. According to your means, give us a share, without harming others.' Lomasha said: Then the king showed them the full accounting of income and expenditure, and told them to take whatever surplus remained there. But seeing that income and expenditure were equal, the twice-born, with even mind, again judged that any withdrawal would in every way harm living beings."

भाष्य

Agastya seeks wealth, but not at any price. Even a rightful request must stop where it becomes a burden on others.

संस्करण

fb5509110813 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:53 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN