महाभारत 3.99.1-8

देवनागरी

लोमश उवाच
ततः स वज्री बलिभिर् दैवतैर् अभिरक्षितः ॥
आससाद ततो वृत्रं स्थितम् आवृत्य रोदसी ॥
कालकेयैर् महाकायैः समन्ताद् अभिरक्षितम् ॥
समुद्यतप्रहरणैः सशृङ्गैर् इव पर्वतैः ॥
ततो युद्धं समभवद् देवानां सह दानवैः ॥
मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत् ॥
उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः ॥
आसीत् सुतुमुलः शब्दः शरीरेष्व् अभिपात्यताम् ॥
शिरोभिः प्रपतद्भिश् च अन्तरिक्षान् महीतलम् ॥
तालैर् इव महीपाल वृन्ताद् भ्रष्टैर् अदृश्यत ॥
ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः ॥
त्रिदशान् अभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रयः ॥
तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम् ॥
न शेकुस् त्रिदशाः सोढुं ते भग्नाः प्राद्रवन् भयात् ॥
तान् दृष्ट्वा द्रवतो भीतान् सहस्राक्षः पुरंदरः ॥
वृत्रे विवर्धमाने च कश्मलं महद् आविशत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

lomaśa uvāca
tataḥ sa vajrī balibhir daivatair abhirakṣitaḥ ||
āsasāda tato vṛtraṃ sthitam āvṛtya rodasī ||
kālakeyair mahākāyaiḥ samantād abhirakṣitam ||
samudyatapraharaṇaiḥ saśṛṅgair iva parvataiḥ ||
tato yuddhaṃ samabhavad devānāṃ saha dānavaiḥ ||
muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat ||
udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ ||
āsīt sutumulaḥ śabdaḥ śarīreṣv abhipātyatām ||
śirobhiḥ prapatadbhiś ca antarikṣān mahītalam ||
tālair iva mahīpāla vṛntād bhraṣṭair adṛśyata ||
te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ ||
tridaśān abhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ ||
teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām ||
na śekus tridaśāḥ soḍhuṃ te bhagnāḥ prādravan bhayāt ||
tān dṛṣṭvā dravato bhītān sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ ||
vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahad āviśat ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

लोमश उवाच ततः स वज्री बलिभिर् दैवतैर् अभिरक्षितः ॥ आससाद ततो वृत्रं स्थितम् आवृत्य रोदसी ॥ कालकेयैर् महाकायैः समन्ताद् अभिरक्षितम् ॥ समुद्यतप्रहरणैः सशृङ्गैर् इव पर्वतैः ॥ ततो युद्धं समभवद् देवानां सह दानवैः ॥ मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत् ॥ उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः ॥ आसीत् सुतुमुलः शब्दः शरीरेष्व् अभिपात्यताम् ॥ शिरोभिः प्रपतद्भिश् च अन्तरिक्षान् महीतलम् ॥ तालैर् इव महीपाल वृन्ताद् भ्रष्टैर् अदृश्यत ॥ ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः ॥ त्रिदशान् अभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रयः ॥ तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम् ॥ न शेकुस् त्रिदशाः सोढुं ते भग्नाः प्राद्रवन् भयात् ॥ तान् दृष्ट्वा द्रवतो भीतान् सहस्राक्षः पुरंदरः ॥ वृत्रे विवर्धमाने च कश्मलं महद् आविशत् ॥lomaśa uvāca tataḥ sa vajrī balibhir daivatair abhirakṣitaḥ || āsasāda tato vṛtraṃ sthitam āvṛtya rodasī || kālakeyair mahākāyaiḥ samantād abhirakṣitam || samudyatapraharaṇaiḥ saśṛṅgair iva parvataiḥ || tato yuddhaṃ samabhavad devānāṃ saha dānavaiḥ || muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat || udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ || āsīt sutumulaḥ śabdaḥ śarīreṣv abhipātyatām || śirobhiḥ prapatadbhiś ca antarikṣān mahītalam || tālair iva mahīpāla vṛntād bhraṣṭair adṛśyata || te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ || tridaśān abhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ || teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām || na śekus tridaśāḥ soḍhuṃ te bhagnāḥ prādravan bhayāt || tān dṛṣṭvā dravato bhītān sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ || vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahad āviśat ||Indra, wielding the vajra and guarded by mighty gods, approaches Vritra, who stands blocking sky and earth; around him the huge-bodied Kaleyas guard him with weapons raised; a great battle begins between the gods and the danavas, swords crash down with a roar upon bodies, heads fall like fruit from a palm tree; the Kaleyas in golden armor advance like mountains ablaze in a forest fire; the gods cannot bear their onslaught and flee; seeing the gods routed and Vritra growing ever greater, Indra sinks into stupor.

अनुवाद

Lomasha said: "Then he who wields the vajra, guarded by mighty gods, approached Vritra, who stood blocking sky and earth. Around him the huge-bodied Kaleyas guarded him, weapons raised, like horned mountains. Then a great battle broke out between the gods and the danavas, terrifying the worlds for a moment. From the swords raised and brought crashing down upon the bodies in the heroes' hands arose a fearful din. Because of the falling heads, O king, the space down to the earth seemed strewn with palm fruits torn from their stalks. The Kaleyas in golden armor, armed with maces, bore down upon the thirty gods like mountains engulfed in a forest fire. The gods could not withstand the onslaught of these swift ones charging together, and, broken, they fled in terror. Seeing them flee, and Vritra growing ever greater, thousand-eyed Purandara sank into deep stupor."

भाष्य

Even Indra wavers before Vritra. The epic does not hide the heavenly king's fear, so as to show: strength must again be joined to its higher support.

संस्करण

e1b6653547fe · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:53 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN