Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Vṛtra-vadha-kāleya-samudra-praveśa-parva (The Death of Vṛtra and the Kāleyas' Flight into the Sea)3.99.9-16
3143 / 15823
महाभारत · 3.99.9-16
॥
देवनागरी

तं शक्रं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः ॥
स्वतेजो व्यदधाच् छक्रे बलम् अस्य विवर्धयन् ॥
विष्णुनाप्यायितं शक्रं दृष्ट्वा देवगणास् ततः ॥
स्वं स्वं तेजः समादध्युस् तथा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः ॥
स समाप्यायितः शक्रो विष्णुना दैवतैः सह ॥
ऋषिभिश् च महाभागैर् बलवान् समपद्यत ॥
ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तु; ननाद वृत्रो महतो निनादान् ॥
तस्य प्रणादेन धरा दिशश् च; खं द्यौर् नगाश् चापि चचाल सर्वम् ॥
ततो महेन्द्रः परमाभितप्तः; श्रुत्वा रवं घोररूपं महान्तम् ॥
भये निमग्नस् त्वरितं मुमोच; वज्रं महत् तस्य वधाय राजन् ॥
स शक्रवज्राभिहतः पपात; महासुरः काञ्चनमाल्यधारी ॥
यथा महाञ् शैलवरः पुरस्तात्; स मन्दरो विष्णुकरात् प्रमुक्तः ॥
तस्मिन् हते दैत्यवरे भयार्तः; शक्रः प्रदुद्राव सरः प्रवेष्टुम् ॥
वज्रं न मेने स्वकरात् प्रमुक्तं; वृत्रं हतं चापि भयान् न मेने ॥
सर्वे च देवा मुदिताः प्रहृष्टा; महर्षयश् चेन्द्रम् अभिष्टुवन्तः ॥
सर्वांश् च दैत्यांस् त्वरिताः समेत्य; जघ्नुः सुरा वृत्रवधाभितप्तान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

taṃ śakraṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ ||
svatejo vyadadhāc chakre balam asya vivardhayan ||
viṣṇunāpyāyitaṃ śakraṃ dṛṣṭvā devagaṇās tataḥ ||
svaṃ svaṃ tejaḥ samādadhyus tathā brahmarṣayo 'malāḥ ||
sa samāpyāyitaḥ śakro viṣṇunā daivataiḥ saha ||
ṛṣibhiś ca mahābhāgair balavān samapadyata ||
jñātvā balasthaṃ tridaśādhipaṃ tu; nanāda vṛtro mahato ninādān ||
tasya praṇādena dharā diśaś ca; khaṃ dyaur nagāś cāpi cacāla sarvam ||
tato mahendraḥ paramābhitaptaḥ; śrutvā ravaṃ ghorarūpaṃ mahāntam ||
bhaye nimagnas tvaritaṃ mumoca; vajraṃ mahat tasya vadhāya rājan ||
sa śakravajrābhihataḥ papāta; mahāsuraḥ kāñcanamālyadhārī ||
yathā mahāñ śailavaraḥ purastāt; sa mandaro viṣṇukarāt pramuktaḥ ||
tasmin hate daityavare bhayārtaḥ; śakraḥ pradudrāva saraḥ praveṣṭum ||
vajraṃ na mene svakarāt pramuktaṃ; vṛtraṃ hataṃ cāpi bhayān na mene ||
sarve ca devā muditāḥ prahṛṣṭā; maharṣayaś cendram abhiṣṭuvantaḥ ||
sarvāṃś ca daityāṃs tvaritāḥ sametya; jaghnuḥ surā vṛtravadhābhitaptān ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तं शक्रं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः ॥ स्वतेजो व्यदधाच् छक्रे बलम् अस्य विवर्धयन् ॥ विष्णुनाप्यायितं शक्रं दृष्ट्वा देवगणास् ततः ॥ स्वं स्वं तेजः समादध्युस् तथा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः ॥ स समाप्यायितः शक्रो विष्णुना दैवतैः सह ॥ ऋषिभिश् च महाभागैर् बलवान् समपद्यत ॥ ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तु; ननाद वृत्रो महतो निनादान् ॥ तस्य प्रणादेन धरा दिशश् च; खं द्यौर् नगाश् चापि चचाल सर्वम् ॥ ततो महेन्द्रः परमाभितप्तः; श्रुत्वा रवं घोररूपं महान्तम् ॥ भये निमग्नस् त्वरितं मुमोच; वज्रं महत् तस्य वधाय राजन् ॥ स शक्रवज्राभिहतः पपात; महासुरः काञ्चनमाल्यधारी ॥ यथा महाञ् शैलवरः पुरस्तात्; स मन्दरो विष्णुकरात् प्रमुक्तः ॥ तस्मिन् हते दैत्यवरे भयार्तः; शक्रः प्रदुद्राव सरः प्रवेष्टुम् ॥ वज्रं न मेने स्वकरात् प्रमुक्तं; वृत्रं हतं चापि भयान् न मेने ॥ सर्वे च देवा मुदिताः प्रहृष्टा; महर्षयश् चेन्द्रम् अभिष्टुवन्तः ॥ सर्वांश् च दैत्यांस् त्वरिताः समेत्य; जघ्नुः सुरा वृत्रवधाभितप्तान् ॥taṃ śakraṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ || svatejo vyadadhāc chakre balam asya vivardhayan || viṣṇunāpyāyitaṃ śakraṃ dṛṣṭvā devagaṇās tataḥ || svaṃ svaṃ tejaḥ samādadhyus tathā brahmarṣayo 'malāḥ || sa samāpyāyitaḥ śakro viṣṇunā daivataiḥ saha || ṛṣibhiś ca mahābhāgair balavān samapadyata || jñātvā balasthaṃ tridaśādhipaṃ tu; nanāda vṛtro mahato ninādān || tasya praṇādena dharā diśaś ca; khaṃ dyaur nagāś cāpi cacāla sarvam || tato mahendraḥ paramābhitaptaḥ; śrutvā ravaṃ ghorarūpaṃ mahāntam || bhaye nimagnas tvaritaṃ mumoca; vajraṃ mahat tasya vadhāya rājan || sa śakravajrābhihataḥ papāta; mahāsuraḥ kāñcanamālyadhārī || yathā mahāñ śailavaraḥ purastāt; sa mandaro viṣṇukarāt pramuktaḥ || tasmin hate daityavare bhayārtaḥ; śakraḥ pradudrāva saraḥ praveṣṭum || vajraṃ na mene svakarāt pramuktaṃ; vṛtraṃ hataṃ cāpi bhayān na mene || sarve ca devā muditāḥ prahṛṣṭā; maharṣayaś cendram abhiṣṭuvantaḥ || sarvāṃś ca daityāṃs tvaritāḥ sametya; jaghnuḥ surā vṛtravadhābhitaptān ||Seeing Shakra sunk in stupor, eternal Vishnu pours his own splendor into him, increasing his strength; then the gods and the spotless brahmarshis likewise pour their own splendor into him; filled by Vishnu, the gods, and the great rishis, Indra becomes mighty; Vritra roars so that the earth, the quarters, the sky, and the mountains tremble; Indra, terrified by this roar, hastily hurls the vajra to slay Vritra; struck by the vajra, the great asura falls like Mount Mandara released from Vishnu's hand; the terrified Indra flees into a lake, not believing that the vajra was released or that Vritra was slain; the gods and rishis rejoice and praise Indra, and then swiftly destroy the daityas, stricken by Vritra's death.
अनुवाद

Seeing Shakra overtaken by stupor, eternal Vishnu poured his own splendor into him, strengthening his power. When the gods saw Shakra filled with Vishnu's power, they too each poured their own splendor into him; so did the pure brahmarshis. Filled with the strength of Vishnu, the gods, and the great rishis, Shakra became mighty. Knowing that the lord of the thirty gods had gained strength, Vritra let out a great roar; at the sound of it the earth, the quarters, space, the sky, and the mountains all shook. Then great Indra, greatly agitated on hearing that vast and terrible cry, sunk in fear, swiftly released his mighty vajra to slay him, O king. Struck by Shakra's vajra, the great asura, wearer of a golden garland, fell like the great mountain Mandara released from Vishnu's hand. When the foremost of the daityas was slain, Shakra, stricken with fear, fled to enter a lake: he could not believe the vajra had been released from his own hand, and in his terror could not believe that Vritra was slain. All the gods rejoiced and were glad; the great rishis praised Indra; and the gods, gathering swiftly together, slew all the daityas, who were stunned by Vritra's death."

संस्करण

5a9dbfcba6bd · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:53 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN
पिछलाश्लोक 3.99.1-8

श्लोक बदलें इन कुंजियों से