महाभारत 3.159.25-35

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
ततः शक्तिं गदां खड्गं धनुश् च भरतर्षभ ॥
प्राध्वं कृत्वा नमश्चक्रे कुबेराय वृकोदरः ॥
ततो ऽब्रवीद् धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम् ॥
मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः ॥
स्वेषु वेश्मसु रम्येषु वसतामित्रतापनाः ॥
कामान् उपहरिष्यन्ति यक्षा वो भरतर्षभाः ॥
शीघ्रम् एव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः ॥
साक्षान् मघवता सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः ॥
एवम् उत्तमकर्माणम् अनुशिष्य युधिष्ठिरम् ॥
अस्तं गिरिवरश्रेष्ठं प्रययौ गुह्यकाधिपः ॥
तं परिस्तोमसंकीर्णैर् नानारत्नविभूषितैः ॥
यानैर् अनुययुर् यक्षा राक्षसाश् च सहस्रशः ॥
पक्षिणाम् इव निर्घोषः कुबेरसदनं प्रति ॥
बभूव परमाश्वानाम् ऐरावतपथे यताम् ॥
ते जग्मुस् तूर्णम् आकाशं धनाधिपतिवाजिनः ॥
प्रकर्षन्त इवाभ्राणि पिबन्त इव मारुतम् ॥
ततस् तानि शरीराणि गतसत्त्वानि रक्षसाम् ॥
अपाकृष्यन्त शैलाग्राद् धनाधिपतिशासनात् ॥
तेषां हि शापकालो ऽसौ कृतो ऽगस्त्येन धीमता ॥
समरे निहतास् तस्मात् सर्वे मणिमता सह ॥
पाण्डवास् तु महात्मानस् तेषु वेश्मसु तां क्षपाम् ॥
सुखम् ऊषुर् गतोद्वेगाः पूजिताः सर्वराक्षसैः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaḍgaṃ dhanuś ca bharatarṣabha ||
prādhvaṃ kṛtvā namaścakre kuberāya vṛkodaraḥ ||
tato 'bravīd dhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam ||
mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ ||
sveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitratāpanāḥ ||
kāmān upahariṣyanti yakṣā vo bharatarṣabhāḥ ||
śīghram eva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ ||
sākṣān maghavatā sṛṣṭaḥ saṃprāpsyati dhanaṃjayaḥ ||
evam uttamakarmāṇam anuśiṣya yudhiṣṭhiram ||
astaṃ girivaraśreṣṭhaṃ prayayau guhyakādhipaḥ ||
taṃ paristomasaṃkīrṇair nānāratnavibhūṣitaiḥ ||
yānair anuyayur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ ||
pakṣiṇām iva nirghoṣaḥ kuberasadanaṃ prati ||
babhūva paramāśvānām airāvatapathe yatām ||
te jagmus tūrṇam ākāśaṃ dhanādhipativājinaḥ ||
prakarṣanta ivābhrāṇi pibanta iva mārutam ||
tatas tāni śarīrāṇi gatasattvāni rakṣasām ||
apākṛṣyanta śailāgrād dhanādhipatiśāsanāt ||
teṣāṃ hi śāpakālo 'sau kṛto 'gastyena dhīmatā ||
samare nihatās tasmāt sarve maṇimatā saha ||
pāṇḍavās tu mahātmānas teṣu veśmasu tāṃ kṣapām ||
sukham ūṣur gatodvegāḥ pūjitāḥ sarvarākṣasaiḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच ततः शक्तिं गदां खड्गं धनुश् च भरतर्षभ ॥ प्राध्वं कृत्वा नमश्चक्रे कुबेराय वृकोदरः ॥ ततो ऽब्रवीद् धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम् ॥ मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः ॥ स्वेषु वेश्मसु रम्येषु वसतामित्रतापनाः ॥ कामान् उपहरिष्यन्ति यक्षा वो भरतर्षभाः ॥ शीघ्रम् एव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः ॥ साक्षान् मघवता सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः ॥ एवम् उत्तमकर्माणम् अनुशिष्य युधिष्ठिरम् ॥ अस्तं गिरिवरश्रेष्ठं प्रययौ गुह्यकाधिपः ॥ तं परिस्तोमसंकीर्णैर् नानारत्नविभूषितैः ॥ यानैर् अनुययुर् यक्षा राक्षसाश् च सहस्रशः ॥ पक्षिणाम् इव निर्घोषः कुबेरसदनं प्रति ॥ बभूव परमाश्वानाम् ऐरावतपथे यताम् ॥ ते जग्मुस् तूर्णम् आकाशं धनाधिपतिवाजिनः ॥ प्रकर्षन्त इवाभ्राणि पिबन्त इव मारुतम् ॥ ततस् तानि शरीराणि गतसत्त्वानि रक्षसाम् ॥ अपाकृष्यन्त शैलाग्राद् धनाधिपतिशासनात् ॥ तेषां हि शापकालो ऽसौ कृतो ऽगस्त्येन धीमता ॥ समरे निहतास् तस्मात् सर्वे मणिमता सह ॥ पाण्डवास् तु महात्मानस् तेषु वेश्मसु तां क्षपाम् ॥ सुखम् ऊषुर् गतोद्वेगाः पूजिताः सर्वराक्षसैः ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaḍgaṃ dhanuś ca bharatarṣabha || prādhvaṃ kṛtvā namaścakre kuberāya vṛkodaraḥ || tato 'bravīd dhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam || mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ || sveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitratāpanāḥ || kāmān upahariṣyanti yakṣā vo bharatarṣabhāḥ || śīghram eva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ || sākṣān maghavatā sṛṣṭaḥ saṃprāpsyati dhanaṃjayaḥ || evam uttamakarmāṇam anuśiṣya yudhiṣṭhiram || astaṃ girivaraśreṣṭhaṃ prayayau guhyakādhipaḥ || taṃ paristomasaṃkīrṇair nānāratnavibhūṣitaiḥ || yānair anuyayur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ || pakṣiṇām iva nirghoṣaḥ kuberasadanaṃ prati || babhūva paramāśvānām airāvatapathe yatām || te jagmus tūrṇam ākāśaṃ dhanādhipativājinaḥ || prakarṣanta ivābhrāṇi pibanta iva mārutam || tatas tāni śarīrāṇi gatasattvāni rakṣasām || apākṛṣyanta śailāgrād dhanādhipatiśāsanāt || teṣāṃ hi śāpakālo 'sau kṛto 'gastyena dhīmatā || samare nihatās tasmāt sarve maṇimatā saha || pāṇḍavās tu mahātmānas teṣu veśmasu tāṃ kṣapām || sukham ūṣur gatodvegāḥ pūjitāḥ sarvarākṣasaiḥ ||Bhima bowed before Kubera, laying down his weapons; Kubera blessed him to be the destroyer of his enemies' pride and the joy of his friends, said that the yakshas would offer the Pandavas every comfort, and that Arjuna would soon return with his weapons, sent by Maghavan; Kubera then departed, the yakshas and rakshasas removed the bodies, and the Pandavas spent that night in peace in the fine dwellings, honored by all the rakshasas.

अनुवाद

Vaishampayana said: "Bhima bowed before Kubera, laying down his weapons. The lord of wealth blessed him: 'Be the destroyer of your enemies' pride and the joy of your friends. The yakshas will offer you every comfort. Arjuna will soon return with his weapons, sent by Maghavan.' Having spoken thus, Kubera departed. The yakshas and rakshasas removed the bodies of the fallen, and the Pandavas spent that night in peace in the fine dwellings, honored by all the rakshasas."

भाष्य

Bhima receives the blessing in a posture of humility, his weapons laid down. So his strength returns to its proper order: it does not vanish, but becomes blessed.

संस्करण

636ef7fbb916 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:09:16 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN