महाभारत 3.183.10-19

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः ॥
गत्वा च यज्ञायतनम् अत्रिस् तुष्टाव तं नृपम् ॥
राजन् वैन्य त्वम् ईशश् च भुवि त्वं प्रथमो नृपः ॥
स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास् त्वद् अन्यो नास्ति धर्मवित् ॥
तम् अब्रवीद् ऋषिस् तत्र वचः क्रुद्धो महातपाः ॥
मैवम् अत्रे पुनर् ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता ॥
अत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः ॥
अथात्रिर् अपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत ॥
अयम् एव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिः ॥
त्वम् एव मुह्यसे मोहान् न प्रज्ञानं तवास्ति ह ॥
गौतम उवाच
जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर् विमुह्यसे ॥
स्तोष्यसे ऽभ्युदयप्रेप्सुस् तस्य दर्शनसंश्रयात् ॥
न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम् ॥
बालस् त्वम् असि मूढश् च वृद्धः केनापि हेतुना ॥
मार्कण्डेय उवाच
विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौ ॥
ये तस्य यज्ञे संवृत्तास् ते ऽपृच्छन्त कथं त्व् इमौ ॥
प्रवेशः केन दत्तो ऽयम् अनयोर् वैन्यसंसदि ॥
उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ ॥
ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित् ॥
विवादिनाव् अनुप्राप्तौ ताव् उभौ प्रत्यवेदयत् ॥
अथाब्रवीत् सदस्यांस् तु गौतमो मुनिसत्तमान् ॥
आवयोर् व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाः ॥
वैन्यो विधातेत्य् आहात्रिर् अत्र नः संशयो महान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ ||
gatvā ca yajñāyatanam atris tuṣṭāva taṃ nṛpam ||
rājan vainya tvam īśaś ca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ ||
stuvanti tvāṃ munigaṇās tvad anyo nāsti dharmavit ||
tam abravīd ṛṣis tatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ ||
maivam atre punar brūyā na te prajñā samāhitā ||
atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ ||
athātrir api rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata ||
ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ ||
tvam eva muhyase mohān na prajñānaṃ tavāsti ha ||
gautama uvāca
jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣur vimuhyase ||
stoṣyase 'bhyudayaprepsus tasya darśanasaṃśrayāt ||
na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam ||
bālas tvam asi mūḍhaś ca vṛddhaḥ kenāpi hetunā ||
mārkaṇḍeya uvāca
vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau ||
ye tasya yajñe saṃvṛttās te 'pṛcchanta kathaṃ tv imau ||
praveśaḥ kena datto 'yam anayor vainyasaṃsadi ||
uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau ||
tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit ||
vivādināv anuprāptau tāv ubhau pratyavedayat ||
athābravīt sadasyāṃs tu gautamo munisattamān ||
āvayor vyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ ||
vainyo vidhātety āhātrir atra naḥ saṃśayo mahān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः ॥ गत्वा च यज्ञायतनम् अत्रिस् तुष्टाव तं नृपम् ॥ राजन् वैन्य त्वम् ईशश् च भुवि त्वं प्रथमो नृपः ॥ स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास् त्वद् अन्यो नास्ति धर्मवित् ॥ तम् अब्रवीद् ऋषिस् तत्र वचः क्रुद्धो महातपाः ॥ मैवम् अत्रे पुनर् ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता ॥ अत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः ॥ अथात्रिर् अपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत ॥ अयम् एव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिः ॥ त्वम् एव मुह्यसे मोहान् न प्रज्ञानं तवास्ति ह ॥ गौतम उवाच जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर् विमुह्यसे ॥ स्तोष्यसे ऽभ्युदयप्रेप्सुस् तस्य दर्शनसंश्रयात् ॥ न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम् ॥ बालस् त्वम् असि मूढश् च वृद्धः केनापि हेतुना ॥ मार्कण्डेय उवाच विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौ ॥ ये तस्य यज्ञे संवृत्तास् ते ऽपृच्छन्त कथं त्व् इमौ ॥ प्रवेशः केन दत्तो ऽयम् अनयोर् वैन्यसंसदि ॥ उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ ॥ ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित् ॥ विवादिनाव् अनुप्राप्तौ ताव् उभौ प्रत्यवेदयत् ॥ अथाब्रवीत् सदस्यांस् तु गौतमो मुनिसत्तमान् ॥ आवयोर् व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाः ॥ वैन्यो विधातेत्य् आहात्रिर् अत्र नः संशयो महान् ॥mārkaṇḍeya uvāca evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ || gatvā ca yajñāyatanam atris tuṣṭāva taṃ nṛpam || rājan vainya tvam īśaś ca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ || stuvanti tvāṃ munigaṇās tvad anyo nāsti dharmavit || tam abravīd ṛṣis tatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ || maivam atre punar brūyā na te prajñā samāhitā || atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ || athātrir api rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata || ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ || tvam eva muhyase mohān na prajñānaṃ tavāsti ha || gautama uvāca jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣur vimuhyase || stoṣyase 'bhyudayaprepsus tasya darśanasaṃśrayāt || na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam || bālas tvam asi mūḍhaś ca vṛddhaḥ kenāpi hetunā || mārkaṇḍeya uvāca vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau || ye tasya yajñe saṃvṛttās te 'pṛcchanta kathaṃ tv imau || praveśaḥ kena datto 'yam anayor vainyasaṃsadi || uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau || tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit || vivādināv anuprāptau tāv ubhau pratyavedayat || athābravīt sadasyāṃs tu gautamo munisattamān || āvayor vyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ || vainyo vidhātety āhātrir atra naḥ saṃśayo mahān ||Atri comes to Vainya and praises him as the foremost of kings and a knower of dharma; Gautama angrily objects, naming Mahendra or Prajapati as foremost instead; Atri answers that Vainya is like Indra and Prajapati, and Gautama accuses Atri of praising him for gain.

अनुवाद

"Atri nonetheless came and praised Vainya as foremost among kings and as a knower of dharma. Then Gautama grew angry and said: 'He is not foremost. Mahendra, Prajapati — these stand before him.' Atri objected: 'Vainya acts as a creator, as Indra, as Prajapati; you are mistaken.' Gautama then said that Atri spoke for gain and did not know dharma."

भाष्य

The dispute turns on the boundary between honoring royal authority and flattering speech. The text does not vindicate self-interest, but it shows that kshatriya power also carries a sacred function when it serves order.

संस्करण

fd68a9a9e220 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN