महाभारत 3.183.1-9

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणानां निबोध मे ॥
वैन्यो नामेह राजर्षिर् अश्वमेधाय दीक्षितः ॥
तम् अत्रिर् गन्तुम् आरेभे वित्तार्थम् इति नः श्रुतम् ॥
भूयो ऽथ नानुरुध्यत् स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात् ॥
संचिन्त्य स महातेजा वनम् एवान्वरोचयत् ॥
धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश् चेदम् उवाच ह ॥
प्राप्स्यामः फलम् अत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम् ॥
अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम् ॥
तं भार्या प्रत्युवाचेदं धर्मम् एवानुरुध्यती ॥
वैन्यं गत्वा महात्मानम् अर्थयस्व धनं बहु ॥
स ते दास्यति राजर्षिर् यजमानो ऽर्थिने धनम् ॥
तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु ॥
भृत्यान् सुतान् संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम् ॥
एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिर् उदाहृतः ॥
अत्रिर् उवाच
कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना ॥
वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः ॥
किं त्व् अस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः ॥
यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्य् अहम् ॥
तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम् ॥
मयोक्ताम् अन्यथा ब्रूयुस् ततस् ते वै निरर्थकाम् ॥
गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस् तव ॥
गाश् च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇānāṃ nibodha me ||
vainyo nāmeha rājarṣir aśvamedhāya dīkṣitaḥ ||
tam atrir gantum ārebhe vittārtham iti naḥ śrutam ||
bhūyo 'tha nānurudhyat sa dharmavyaktinidarśanāt ||
saṃcintya sa mahātejā vanam evānvarocayat ||
dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃś cedam uvāca ha ||
prāpsyāmaḥ phalam atyantaṃ bahulaṃ nirupadravam ||
araṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam ||
taṃ bhāryā pratyuvācedaṃ dharmam evānurudhyatī ||
vainyaṃ gatvā mahātmānam arthayasva dhanaṃ bahu ||
sa te dāsyati rājarṣir yajamāno 'rthine dhanam ||
tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahu ||
bhṛtyān sutān saṃvibhajya tato vraja yathepsitam ||
eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhir udāhṛtaḥ ||
atrir uvāca
kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā ||
vainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ ||
kiṃ tv asti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ ||
yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmy aham ||
tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitām ||
mayoktām anyathā brūyus tatas te vai nirarthakām ||
gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacas tava ||
gāś ca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणानां निबोध मे ॥ वैन्यो नामेह राजर्षिर् अश्वमेधाय दीक्षितः ॥ तम् अत्रिर् गन्तुम् आरेभे वित्तार्थम् इति नः श्रुतम् ॥ भूयो ऽथ नानुरुध्यत् स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात् ॥ संचिन्त्य स महातेजा वनम् एवान्वरोचयत् ॥ धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश् चेदम् उवाच ह ॥ प्राप्स्यामः फलम् अत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम् ॥ अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम् ॥ तं भार्या प्रत्युवाचेदं धर्मम् एवानुरुध्यती ॥ वैन्यं गत्वा महात्मानम् अर्थयस्व धनं बहु ॥ स ते दास्यति राजर्षिर् यजमानो ऽर्थिने धनम् ॥ तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु ॥ भृत्यान् सुतान् संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम् ॥ एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिर् उदाहृतः ॥ अत्रिर् उवाच कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना ॥ वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः ॥ किं त्व् अस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः ॥ यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्य् अहम् ॥ तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम् ॥ मयोक्ताम् अन्यथा ब्रूयुस् ततस् ते वै निरर्थकाम् ॥ गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस् तव ॥ गाश् च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम् ॥mārkaṇḍeya uvāca bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇānāṃ nibodha me || vainyo nāmeha rājarṣir aśvamedhāya dīkṣitaḥ || tam atrir gantum ārebhe vittārtham iti naḥ śrutam || bhūyo 'tha nānurudhyat sa dharmavyaktinidarśanāt || saṃcintya sa mahātejā vanam evānvarocayat || dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃś cedam uvāca ha || prāpsyāmaḥ phalam atyantaṃ bahulaṃ nirupadravam || araṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam || taṃ bhāryā pratyuvācedaṃ dharmam evānurudhyatī || vainyaṃ gatvā mahātmānam arthayasva dhanaṃ bahu || sa te dāsyati rājarṣir yajamāno 'rthine dhanam || tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahu || bhṛtyān sutān saṃvibhajya tato vraja yathepsitam || eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhir udāhṛtaḥ || atrir uvāca kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā || vainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ || kiṃ tv asti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ || yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmy aham || tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitām || mayoktām anyathā brūyus tatas te vai nirarthakām || gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacas tava || gāś ca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam ||Atri, in need of wealth, intends to go to King Vainya's horse sacrifice, obtain resources, distribute them, and then withdraw to the forest; his wife supports this, urging him to ask the king for wealth, divide it among servants and sons, and then follow tapas; Atri fears hostile brahmins, worrying they may twist his rightful praise of the king into a pretext for dispute.

अनुवाद

Markandeya said: "Atri, being in need of wealth, thought: 'I will go to Vainya's horse sacrifice, obtain means, distribute them, and then withdraw to the forest.' His wife supported him: 'Ask the king for wealth, divide it among the servants and sons, and then follow tapas.' Atri replied that he feared hostile brahmins: they might turn his just praise of the king into grounds for a quarrel."

भाष्य

Even a sage must set his earthly duties in order before renunciation. Dharma does not call for fleeing responsibility for one's household and dependents.

संस्करण

68546fbfc395 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN