महाभारत 3.185.1-10

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयम् उवाच ह ॥
कथयस्वेह चरितं मनोर् वैवस्वतस्य मे ॥
मार्कण्डेय उवाच
विवस्वतः सुतो राजन् परमर्षिः प्रतापवान् ॥
बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः ॥
ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः ॥
अतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम् ॥
ऊर्ध्वबाहुर् विशालायां बदर्यां स नराधिपः ॥
एकपादस्थितस् तीव्रं चचार सुमहत् तपः ॥
अवाक्शिरास् तथा चापि नेत्रैर् अनिमिषैर् दृढम् ॥
सो ऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणाम् अयुतं तदा ॥
तं कदा चित् तपस्यन्तम् आर्द्रचीरजटाधरम् ॥
वीरिणीतीरम् आगम्य मत्स्यो वचनम् अब्रवीत् ॥
भगवन् क्षुद्रमत्स्यो ऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मम ॥
मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुम् अर्हसि सुव्रत ॥
दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतः ॥
भक्षयन्ति यथा वृत्तिर् विहिता नः सनातनी ॥
तस्माद् भयौघान् महतो मज्जन्तं मां विशेषतः ॥
त्रातुम् अर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव ॥
स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः ॥
मनुर् वैवस्वतो ऽगृह्णात् तं मत्स्यं पाणिना स्वयम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyam uvāca ha ||
kathayasveha caritaṃ manor vaivasvatasya me ||
mārkaṇḍeya uvāca
vivasvataḥ suto rājan paramarṣiḥ pratāpavān ||
babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ ||
ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ ||
aticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃ ca pitāmaham ||
ūrdhvabāhur viśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ ||
ekapādasthitas tīvraṃ cacāra sumahat tapaḥ ||
avākśirās tathā cāpi netrair animiṣair dṛḍham ||
so 'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇām ayutaṃ tadā ||
taṃ kadā cit tapasyantam ārdracīrajaṭādharam ||
vīriṇītīram āgamya matsyo vacanam abravīt ||
bhagavan kṣudramatsyo 'smi balavadbhyo bhayaṃ mama ||
matsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātum arhasi suvrata ||
durbalaṃ balavanto hi matsyaṃ matsyā viśeṣataḥ ||
bhakṣayanti yathā vṛttir vihitā naḥ sanātanī ||
tasmād bhayaughān mahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ ||
trātum arhasi kartāsmi kṛte pratikṛtaṃ tava ||
sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayābhipariplutaḥ ||
manur vaivasvato 'gṛhṇāt taṃ matsyaṃ pāṇinā svayam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयम् उवाच ह ॥ कथयस्वेह चरितं मनोर् वैवस्वतस्य मे ॥ मार्कण्डेय उवाच विवस्वतः सुतो राजन् परमर्षिः प्रतापवान् ॥ बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः ॥ ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः ॥ अतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम् ॥ ऊर्ध्वबाहुर् विशालायां बदर्यां स नराधिपः ॥ एकपादस्थितस् तीव्रं चचार सुमहत् तपः ॥ अवाक्शिरास् तथा चापि नेत्रैर् अनिमिषैर् दृढम् ॥ सो ऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणाम् अयुतं तदा ॥ तं कदा चित् तपस्यन्तम् आर्द्रचीरजटाधरम् ॥ वीरिणीतीरम् आगम्य मत्स्यो वचनम् अब्रवीत् ॥ भगवन् क्षुद्रमत्स्यो ऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मम ॥ मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुम् अर्हसि सुव्रत ॥ दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतः ॥ भक्षयन्ति यथा वृत्तिर् विहिता नः सनातनी ॥ तस्माद् भयौघान् महतो मज्जन्तं मां विशेषतः ॥ त्रातुम् अर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव ॥ स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः ॥ मनुर् वैवस्वतो ऽगृह्णात् तं मत्स्यं पाणिना स्वयम् ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyam uvāca ha || kathayasveha caritaṃ manor vaivasvatasya me || mārkaṇḍeya uvāca vivasvataḥ suto rājan paramarṣiḥ pratāpavān || babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ || ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ || aticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃ ca pitāmaham || ūrdhvabāhur viśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ || ekapādasthitas tīvraṃ cacāra sumahat tapaḥ || avākśirās tathā cāpi netrair animiṣair dṛḍham || so 'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇām ayutaṃ tadā || taṃ kadā cit tapasyantam ārdracīrajaṭādharam || vīriṇītīram āgamya matsyo vacanam abravīt || bhagavan kṣudramatsyo 'smi balavadbhyo bhayaṃ mama || matsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātum arhasi suvrata || durbalaṃ balavanto hi matsyaṃ matsyā viśeṣataḥ || bhakṣayanti yathā vṛttir vihitā naḥ sanātanī || tasmād bhayaughān mahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ || trātum arhasi kartāsmi kṛte pratikṛtaṃ tava || sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayābhipariplutaḥ || manur vaivasvato 'gṛhṇāt taṃ matsyaṃ pāṇinā svayam ||Yudhishthira asks to hear about Vaivasvata Manu; Markandeya says that the son of Vivasvat surpassed his father and grandfather in splendor, performed severe tapas at Badari, and a small fish on the bank of the Virini asked him to protect it from the larger fish.

अनुवाद

Yudhishthira asked to hear the ancient story of Vaivasvata Manu. Markandeya said: "The son of Vivasvat surpassed his father and grandfather in splendor and performed great tapas at Badari. One day, on the bank of the Virini, a small fish addressed him: 'Protect me from the larger fish, for the strong devour the weak.'"

भाष्य

The story opens with compassion for a small creature. Just such simple protection becomes the door to a revelation of the Lord coming in the form of a Fish.

संस्करण

720d0d5378e9 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN