महाभारत 3.185.48-54

देवनागरी

अथाब्रवीद् अनिमिषस् तान् ऋषीन् सहितांस् तदा ॥
अहं प्रजापतिर् ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते ॥
मत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान् मोक्षिता भयात् ॥
मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ॥
स्रष्टव्याः सर्वलोकाश् च यच् चेङ्गं यच् च नेङ्गति ॥
तपसा चातितीव्रेण प्रतिभास्य भविष्यति ॥
मत्प्रसादात् प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति ॥
इत्य् उक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः ॥
स्रष्टुकामः प्रजाश् चापि मनुर् वैवस्वतः स्वयम् ॥
प्रमूढो ऽभूत् प्रजासर्गे तपस् तेपे महत् ततः ॥
तपसा महता युक्तः सो ऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥
सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद् यथावद् भरतर्षभ ॥
इत्य् एतन् मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् ॥
आख्यानम् इदम् आख्यातं सर्वपापहरं मया ॥
य इदं शृणुयान् नित्यं मनोश् चरितम् आदितः ॥
स सुखी सर्वसिद्धार्थः स्वर्गलोकम् इयान् नरः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

athābravīd animiṣas tān ṛṣīn sahitāṃs tadā ||
ahaṃ prajāpatir brahmā matparaṃ nādhigamyate ||
matsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayāsmān mokṣitā bhayāt ||
manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ ||
sraṣṭavyāḥ sarvalokāś ca yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati ||
tapasā cātitīvreṇa pratibhāsya bhaviṣyati ||
matprasādāt prajāsarge na ca mohaṃ gamiṣyati ||
ity uktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥ ||
sraṣṭukāmaḥ prajāś cāpi manur vaivasvataḥ svayam ||
pramūḍho 'bhūt prajāsarge tapas tepe mahat tataḥ ||
tapasā mahatā yuktaḥ so 'tha sraṣṭuṃ pracakrame ||
sarvāḥ prajā manuḥ sākṣād yathāvad bharatarṣabha ||
ity etan mātsyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitam ||
ākhyānam idam ākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā ||
ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ manoś caritam āditaḥ ||
sa sukhī sarvasiddhārthaḥ svargalokam iyān naraḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

अथाब्रवीद् अनिमिषस् तान् ऋषीन् सहितांस् तदा ॥ अहं प्रजापतिर् ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते ॥ मत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान् मोक्षिता भयात् ॥ मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ॥ स्रष्टव्याः सर्वलोकाश् च यच् चेङ्गं यच् च नेङ्गति ॥ तपसा चातितीव्रेण प्रतिभास्य भविष्यति ॥ मत्प्रसादात् प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति ॥ इत्य् उक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः ॥ स्रष्टुकामः प्रजाश् चापि मनुर् वैवस्वतः स्वयम् ॥ प्रमूढो ऽभूत् प्रजासर्गे तपस् तेपे महत् ततः ॥ तपसा महता युक्तः सो ऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद् यथावद् भरतर्षभ ॥ इत्य् एतन् मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् ॥ आख्यानम् इदम् आख्यातं सर्वपापहरं मया ॥ य इदं शृणुयान् नित्यं मनोश् चरितम् आदितः ॥ स सुखी सर्वसिद्धार्थः स्वर्गलोकम् इयान् नरः ॥athābravīd animiṣas tān ṛṣīn sahitāṃs tadā || ahaṃ prajāpatir brahmā matparaṃ nādhigamyate || matsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayāsmān mokṣitā bhayāt || manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ || sraṣṭavyāḥ sarvalokāś ca yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati || tapasā cātitīvreṇa pratibhāsya bhaviṣyati || matprasādāt prajāsarge na ca mohaṃ gamiṣyati || ity uktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥ || sraṣṭukāmaḥ prajāś cāpi manur vaivasvataḥ svayam || pramūḍho 'bhūt prajāsarge tapas tepe mahat tataḥ || tapasā mahatā yuktaḥ so 'tha sraṣṭuṃ pracakrame || sarvāḥ prajā manuḥ sākṣād yathāvad bharatarṣabha || ity etan mātsyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitam || ākhyānam idam ākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā || ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ manoś caritam āditaḥ || sa sukhī sarvasiddhārthaḥ svargalokam iyān naraḥ ||The fish reveals that it is Prajapati Brahma, than whom there is no one higher in this act of salvation; by its grace Manu, without falling into delusion, will create all beings, worlds, the moving and the unmoving; then the fish disappears, Manu performs tapas and creates, and hearing this story destroys sin and leads to happiness and heaven.

अनुवाद

"The fish said: 'I am Prajapati Brahma; there is none higher than me here. In the form of a fish I have saved you. You, Manu, by tapas and by my grace, shall create all beings, the worlds, the moving and the unmoving, and you shall not fall into delusion.' Having said this, it vanished. Manu, perplexed by the task of creation, performed tapas and then created the beings. Whoever hears this story of Manu is freed from sin, becomes happy, attains success, and goes to the heavenly world."

भाष्य

The fish saves not only Manu but also the very possibility of new creation. In the depths of catastrophe the same care of the Lord is at work that preserves the seed of dharma for the next world.

संस्करण

223ec14a25ce · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN