महाभारत 3.185.11-24

देवनागरी

उदकान्तम् उपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः ॥
अलिञ्जरे प्राक्षिपत् स चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ॥
स तत्र ववृधे राजन् मत्स्यः परमसत्कृतः ॥
पुत्रवच् चाकरोत् तस्मिन् मनुर् भावं विशेषतः ॥
अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहान् अभूत् ॥
अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत् किल ॥
अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत ॥
भगवन् साधु मे ऽद्यान्यत् स्थानं संप्रतिपादय ॥
उद्धृत्यालिञ्जरात् तस्मात् ततः स भगवान् मुनिः ॥
तं मत्स्यम् अनयद् वापीं महतीं स मनुस् तदा ॥
तत्र तं प्राक्षिपच् चापि मनुः परपुरंजय ॥
अथावर्धत मत्स्यः स पुनर् वर्षगणान् बहून् ॥
द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम् ॥
तस्यां नासौ समभवन् मत्स्यो राजीवलोचन ॥
विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते ॥
मनुं मत्स्यस् ततो दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत ॥
नय मां भगवन् साधो समुद्रमहिषीं प्रभो ॥
गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे ॥
एवम् उक्तो मनुर् मत्स्यम् अनयद् भगवान् वशी ॥
नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपद् अच्युतः ॥
स तत्र ववृधे मत्स्यः किं चित् कालम् अरिंदम ॥
ततः पुनर् मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनम् अब्रवीत् ॥
गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच् चेष्टितुं प्रभो ॥
समुद्रं नय माम् आशु प्रसीद भगवन्न् इति ॥
उद्धृत्य गङ्गासलिलात् ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् ॥
समुद्रम् अनयत् पार्थ तत्र चैनम् अवासृजत् ॥
सुमहान् अपि मत्स्यः सन् स मनोर् मनसस् तदा ॥
आसीद् यथेष्टहार्यश् च स्पर्शगन्धसुखश् च वै ॥
यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा ॥
तत एनम् इदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

udakāntam upānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ ||
aliñjare prākṣipat sa candrāṃśusadṛśaprabham ||
sa tatra vavṛdhe rājan matsyaḥ paramasatkṛtaḥ ||
putravac cākarot tasmin manur bhāvaṃ viśeṣataḥ ||
atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahān abhūt ||
aliñjare jale caiva nāsau samabhavat kila ||
atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata ||
bhagavan sādhu me 'dyānyat sthānaṃ saṃpratipādaya ||
uddhṛtyāliñjarāt tasmāt tataḥ sa bhagavān muniḥ ||
taṃ matsyam anayad vāpīṃ mahatīṃ sa manus tadā ||
tatra taṃ prākṣipac cāpi manuḥ parapuraṃjaya ||
athāvardhata matsyaḥ sa punar varṣagaṇān bahūn ||
dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanam ||
tasyāṃ nāsau samabhavan matsyo rājīvalocana ||
viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate ||
manuṃ matsyas tato dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata ||
naya māṃ bhagavan sādho samudramahiṣīṃ prabho ||
gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase ||
evam ukto manur matsyam anayad bhagavān vaśī ||
nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipad acyutaḥ ||
sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃ cit kālam ariṃdama ||
tataḥ punar manuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanam abravīt ||
gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvāc ceṣṭituṃ prabho ||
samudraṃ naya mām āśu prasīda bhagavann iti ||
uddhṛtya gaṅgāsalilāt tato matsyaṃ manuḥ svayam ||
samudram anayat pārtha tatra cainam avāsṛjat ||
sumahān api matsyaḥ san sa manor manasas tadā ||
āsīd yatheṣṭahāryaś ca sparśagandhasukhaś ca vai ||
yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā ||
tata enam idaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

उदकान्तम् उपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः ॥ अलिञ्जरे प्राक्षिपत् स चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ॥ स तत्र ववृधे राजन् मत्स्यः परमसत्कृतः ॥ पुत्रवच् चाकरोत् तस्मिन् मनुर् भावं विशेषतः ॥ अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहान् अभूत् ॥ अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत् किल ॥ अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत ॥ भगवन् साधु मे ऽद्यान्यत् स्थानं संप्रतिपादय ॥ उद्धृत्यालिञ्जरात् तस्मात् ततः स भगवान् मुनिः ॥ तं मत्स्यम् अनयद् वापीं महतीं स मनुस् तदा ॥ तत्र तं प्राक्षिपच् चापि मनुः परपुरंजय ॥ अथावर्धत मत्स्यः स पुनर् वर्षगणान् बहून् ॥ द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम् ॥ तस्यां नासौ समभवन् मत्स्यो राजीवलोचन ॥ विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते ॥ मनुं मत्स्यस् ततो दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत ॥ नय मां भगवन् साधो समुद्रमहिषीं प्रभो ॥ गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे ॥ एवम् उक्तो मनुर् मत्स्यम् अनयद् भगवान् वशी ॥ नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपद् अच्युतः ॥ स तत्र ववृधे मत्स्यः किं चित् कालम् अरिंदम ॥ ततः पुनर् मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनम् अब्रवीत् ॥ गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच् चेष्टितुं प्रभो ॥ समुद्रं नय माम् आशु प्रसीद भगवन्न् इति ॥ उद्धृत्य गङ्गासलिलात् ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् ॥ समुद्रम् अनयत् पार्थ तत्र चैनम् अवासृजत् ॥ सुमहान् अपि मत्स्यः सन् स मनोर् मनसस् तदा ॥ आसीद् यथेष्टहार्यश् च स्पर्शगन्धसुखश् च वै ॥ यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा ॥ तत एनम् इदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ॥udakāntam upānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ || aliñjare prākṣipat sa candrāṃśusadṛśaprabham || sa tatra vavṛdhe rājan matsyaḥ paramasatkṛtaḥ || putravac cākarot tasmin manur bhāvaṃ viśeṣataḥ || atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahān abhūt || aliñjare jale caiva nāsau samabhavat kila || atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata || bhagavan sādhu me 'dyānyat sthānaṃ saṃpratipādaya || uddhṛtyāliñjarāt tasmāt tataḥ sa bhagavān muniḥ || taṃ matsyam anayad vāpīṃ mahatīṃ sa manus tadā || tatra taṃ prākṣipac cāpi manuḥ parapuraṃjaya || athāvardhata matsyaḥ sa punar varṣagaṇān bahūn || dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanam || tasyāṃ nāsau samabhavan matsyo rājīvalocana || viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate || manuṃ matsyas tato dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata || naya māṃ bhagavan sādho samudramahiṣīṃ prabho || gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase || evam ukto manur matsyam anayad bhagavān vaśī || nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipad acyutaḥ || sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃ cit kālam ariṃdama || tataḥ punar manuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanam abravīt || gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvāc ceṣṭituṃ prabho || samudraṃ naya mām āśu prasīda bhagavann iti || uddhṛtya gaṅgāsalilāt tato matsyaṃ manuḥ svayam || samudram anayat pārtha tatra cainam avāsṛjat || sumahān api matsyaḥ san sa manor manasas tadā || āsīd yatheṣṭahāryaś ca sparśagandhasukhaś ca vai || yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā || tata enam idaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt ||Manu places the fish in a vessel and cares for it as a son; the fish grows, and he moves it to a large pond, then to the Ganga, and finally to the ocean; it says that Manu has protected it and now it will help him.

अनुवाद

"Manu, out of compassion, placed the fish in a vessel and raised it as a son. The fish grew, the vessel became too small, and Manu moved it to a large pond. Then the pond too proved too small; he carried it to the Ganga. When even the Ganga became insufficient, Manu bore the fish out into the ocean. Then the fish said: 'You have protected me. Now I will tell you what will save you.'"

भाष्य

Manu's care does not cease when the task grows harder. Devotion is proven by the duration of service, not by the first impulse of mercy.

संस्करण

a03c120b9676 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN