महाभारत 3.191.11-20

देवनागरी

सो ऽस्माभिः पृष्टः ॥
भवान् इन्द्रद्युम्नं राजानं प्रत्यभिजानातीति ॥
स एवम् उक्तो ऽब्रवीन् मुहूर्तं ध्यात्वा ॥
नाभिजानाम्य् अहम् इन्द्रद्युम्नं राजानम् इति ॥
ततः सो ऽस्माभिः पृष्टः ॥
अस्ति कश् चिद् अन्यो भवतश् चिरजाततर इति ॥
स नो ऽब्रवीद् अस्ति खल्व् इहैव सरस्य् अकूपारो नाम कच्छपः प्रतिवसति ॥
स मत्तश् चिरजाततर इति ॥
स यदि कथं चिद् अभिजानीयाद् इमं राजानं तम् अकूपारं पृच्छाम इति ॥
ततः स बकस् तम् अकूपारं कच्छपं विज्ञापयाम् आस ॥
अस्त्य् अस्माकम् अभिप्रेतं भवन्तं कं चिद् अर्थम् अभिप्रष्टुम् ॥
साध्व् आगम्यतां तावद् इति ॥
एतच् छ्रुत्वा स कच्छपस् तस्मात् सरस उत्थायाभ्यगच्छद् यत्र तिष्ठामो वयं तस्य सरसस् तीरे ॥
आगतं चैनं वयम् अपृच्छाम ॥
भवान् इन्द्रद्युम्नं राजानम् अभिजानातीति ॥
स मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पपूर्णनयन उद्विग्नहृदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥
किम् अहम् एनं न प्रत्यभिजानामि ॥
अहं ह्य् अनेन सहस्रकृत्वः पूर्वम् अग्निचितिषूपहितपूर्वः ॥
सरश् चेदम् अस्य दक्षिणादत्ताभिर् गोभिर् अतिक्रममाणाभिः कृतम् ॥
अत्र चाहं प्रतिवसामीति ॥
अथैतत् कच्छपेनोदाहृतं श्रुत्वा समनन्तरं देवलोकाद् देवरथः प्रादुरासीत् ॥
वाचश् चाश्रूयन्तेन्द्रद्युम्नं प्रति ॥
प्रस्तुतस् ते स्वर्गः ॥
यथोचितं स्थानम् अभिपद्यस्व ॥
कीर्तिमान् असि ॥
अव्यग्रो याहीति ॥

लिप्यंतरण (IAST)

so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ ||
bhavān indradyumnaṃ rājānaṃ pratyabhijānātīti ||
sa evam ukto 'bravīn muhūrtaṃ dhyātvā ||
nābhijānāmy aham indradyumnaṃ rājānam iti ||
tataḥ so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ ||
asti kaś cid anyo bhavataś cirajātatara iti ||
sa no 'bravīd asti khalv ihaiva sarasy akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati ||
sa mattaś cirajātatara iti ||
sa yadi kathaṃ cid abhijānīyād imaṃ rājānaṃ tam akūpāraṃ pṛcchāma iti ||
tataḥ sa bakas tam akūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayām āsa ||
asty asmākam abhipretaṃ bhavantaṃ kaṃ cid artham abhipraṣṭum ||
sādhv āgamyatāṃ tāvad iti ||
etac chrutvā sa kacchapas tasmāt sarasa utthāyābhyagacchad yatra tiṣṭhāmo vayaṃ tasya sarasas tīre ||
āgataṃ cainaṃ vayam apṛcchāma ||
bhavān indradyumnaṃ rājānam abhijānātīti ||
sa muhūrtaṃ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayo vepamāno visaṃjñakalpaḥ prāñjalir abravīt ||
kim aham enaṃ na pratyabhijānāmi ||
ahaṃ hy anena sahasrakṛtvaḥ pūrvam agnicitiṣūpahitapūrvaḥ ||
saraś cedam asya dakṣiṇādattābhir gobhir atikramamāṇābhiḥ kṛtam ||
atra cāhaṃ prativasāmīti ||
athaitat kacchapenodāhṛtaṃ śrutvā samanantaraṃ devalokād devarathaḥ prādurāsīt ||
vācaś cāśrūyantendradyumnaṃ prati ||
prastutas te svargaḥ ||
yathocitaṃ sthānam abhipadyasva ||
kīrtimān asi ||
avyagro yāhīti ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

सो ऽस्माभिः पृष्टः ॥ भवान् इन्द्रद्युम्नं राजानं प्रत्यभिजानातीति ॥ स एवम् उक्तो ऽब्रवीन् मुहूर्तं ध्यात्वा ॥ नाभिजानाम्य् अहम् इन्द्रद्युम्नं राजानम् इति ॥ ततः सो ऽस्माभिः पृष्टः ॥ अस्ति कश् चिद् अन्यो भवतश् चिरजाततर इति ॥ स नो ऽब्रवीद् अस्ति खल्व् इहैव सरस्य् अकूपारो नाम कच्छपः प्रतिवसति ॥ स मत्तश् चिरजाततर इति ॥ स यदि कथं चिद् अभिजानीयाद् इमं राजानं तम् अकूपारं पृच्छाम इति ॥ ततः स बकस् तम् अकूपारं कच्छपं विज्ञापयाम् आस ॥ अस्त्य् अस्माकम् अभिप्रेतं भवन्तं कं चिद् अर्थम् अभिप्रष्टुम् ॥ साध्व् आगम्यतां तावद् इति ॥ एतच् छ्रुत्वा स कच्छपस् तस्मात् सरस उत्थायाभ्यगच्छद् यत्र तिष्ठामो वयं तस्य सरसस् तीरे ॥ आगतं चैनं वयम् अपृच्छाम ॥ भवान् इन्द्रद्युम्नं राजानम् अभिजानातीति ॥ स मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पपूर्णनयन उद्विग्नहृदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥ किम् अहम् एनं न प्रत्यभिजानामि ॥ अहं ह्य् अनेन सहस्रकृत्वः पूर्वम् अग्निचितिषूपहितपूर्वः ॥ सरश् चेदम् अस्य दक्षिणादत्ताभिर् गोभिर् अतिक्रममाणाभिः कृतम् ॥ अत्र चाहं प्रतिवसामीति ॥ अथैतत् कच्छपेनोदाहृतं श्रुत्वा समनन्तरं देवलोकाद् देवरथः प्रादुरासीत् ॥ वाचश् चाश्रूयन्तेन्द्रद्युम्नं प्रति ॥ प्रस्तुतस् ते स्वर्गः ॥ यथोचितं स्थानम् अभिपद्यस्व ॥ कीर्तिमान् असि ॥ अव्यग्रो याहीति ॥so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ || bhavān indradyumnaṃ rājānaṃ pratyabhijānātīti || sa evam ukto 'bravīn muhūrtaṃ dhyātvā || nābhijānāmy aham indradyumnaṃ rājānam iti || tataḥ so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ || asti kaś cid anyo bhavataś cirajātatara iti || sa no 'bravīd asti khalv ihaiva sarasy akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati || sa mattaś cirajātatara iti || sa yadi kathaṃ cid abhijānīyād imaṃ rājānaṃ tam akūpāraṃ pṛcchāma iti || tataḥ sa bakas tam akūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayām āsa || asty asmākam abhipretaṃ bhavantaṃ kaṃ cid artham abhipraṣṭum || sādhv āgamyatāṃ tāvad iti || etac chrutvā sa kacchapas tasmāt sarasa utthāyābhyagacchad yatra tiṣṭhāmo vayaṃ tasya sarasas tīre || āgataṃ cainaṃ vayam apṛcchāma || bhavān indradyumnaṃ rājānam abhijānātīti || sa muhūrtaṃ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayo vepamāno visaṃjñakalpaḥ prāñjalir abravīt || kim aham enaṃ na pratyabhijānāmi || ahaṃ hy anena sahasrakṛtvaḥ pūrvam agnicitiṣūpahitapūrvaḥ || saraś cedam asya dakṣiṇādattābhir gobhir atikramamāṇābhiḥ kṛtam || atra cāhaṃ prativasāmīti || athaitat kacchapenodāhṛtaṃ śrutvā samanantaraṃ devalokād devarathaḥ prādurāsīt || vācaś cāśrūyantendradyumnaṃ prati || prastutas te svargaḥ || yathocitaṃ sthānam abhipadyasva || kīrtimān asi || avyagro yāhīti ||The crane also fails to recognize Indradyumna and points to the still older tortoise Akupara; the tortoise rises from the lake, weeps, recognizes the king, and says that he was present many times at his fire-altars, and that the lake itself was formed by the cows given as dakshina; at once a heavenly chariot appears, and a voice calls Indradyumna to return to heaven, for he is a man of fame.

अनुवाद

The crane, having reflected, likewise did not recognize Indradyumna, and said that in this very lake dwelt a still more ancient tortoise named Akupara. He was summoned, and rising from the water he came to them. Seeing the king, Akupara wept and said, "How could I fail to recognize him? Many times before I was present at his fire-altars; this very lake was formed by the cows that passed this way, given to him as sacrificial gifts. Here I have dwelt ever since." No sooner had the tortoise spoken than a divine chariot appeared from heaven, and a voice addressed Indradyumna: "Your heaven is ready. Take your rightful place. You are a man of fame; go without anxiety."

भाष्य

The cows given in gift left their trace even in earth and water. Thus a king's dharma becomes not an abstract merit but a real good for living beings.

संस्करण

a4366d834f85 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:17:02 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN