महाभारत 3.191.21-28

देवनागरी

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ॥
यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥
अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लोके भूतस्य कस्य चित् ॥
पतत्य् एवाधमांल् लोकान् यावच् छब्दः स कीर्त्यते ॥
तस्मात् कल्याणवृत्तः स्याद् अत्यन्ताय नरो भुवि ॥
विहाय वृत्तं पापिष्ठं धर्मम् एवाभिसंश्रयेत् ॥
इत्य् एतच् छ्रुत्वा स राजाब्रवीत् ॥
तिष्ठ तावद् यावद् इदानीम् इमौ वृद्धौ यथास्थानं प्रतिपादयामीति ॥
स मां प्राकारकर्णं चोलूकं यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संसिद्धो यथोचितं स्थानं प्रतिपन्नः ॥
एतन् मयानुभूतं चिरजीविना दृष्टम् इति पाण्डवान् उवाच मार्कण्डेयः ॥
पाण्डवाश् चोचुः प्रीताः ॥
साधु ॥
शोभनं कृतं भवता राजानम् इन्द्रद्युम्नं स्वर्गलोकाच् च्युतं स्वे स्थाने स्वर्गे पुनः प्रतिपादयतेति ॥
अथैनान् अब्रवीद् असौ ॥
ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिर् नृगस् तस्मात् कृच्छ्रात् समुद्धृत्य पुनः स्वर्गं प्रतिपादित इति ॥

लिप्यंतरण (IAST)

divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ ||
yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate ||
akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasya cit ||
pataty evādhamāṃl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate ||
tasmāt kalyāṇavṛttaḥ syād atyantāya naro bhuvi ||
vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmam evābhisaṃśrayet ||
ity etac chrutvā sa rājābravīt ||
tiṣṭha tāvad yāvad idānīm imau vṛddhau yathāsthānaṃ pratipādayāmīti ||
sa māṃ prākārakarṇaṃ colūkaṃ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṃsiddho yathocitaṃ sthānaṃ pratipannaḥ ||
etan mayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭam iti pāṇḍavān uvāca mārkaṇḍeyaḥ ||
pāṇḍavāś cocuḥ prītāḥ ||
sādhu ||
śobhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānam indradyumnaṃ svargalokāc cyutaṃ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti ||
athainān abravīd asau ||
nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamāno rājarṣir nṛgas tasmāt kṛcchrāt samuddhṛtya punaḥ svargaṃ pratipādita iti ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ॥ यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥ अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लोके भूतस्य कस्य चित् ॥ पतत्य् एवाधमांल् लोकान् यावच् छब्दः स कीर्त्यते ॥ तस्मात् कल्याणवृत्तः स्याद् अत्यन्ताय नरो भुवि ॥ विहाय वृत्तं पापिष्ठं धर्मम् एवाभिसंश्रयेत् ॥ इत्य् एतच् छ्रुत्वा स राजाब्रवीत् ॥ तिष्ठ तावद् यावद् इदानीम् इमौ वृद्धौ यथास्थानं प्रतिपादयामीति ॥ स मां प्राकारकर्णं चोलूकं यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संसिद्धो यथोचितं स्थानं प्रतिपन्नः ॥ एतन् मयानुभूतं चिरजीविना दृष्टम् इति पाण्डवान् उवाच मार्कण्डेयः ॥ पाण्डवाश् चोचुः प्रीताः ॥ साधु ॥ शोभनं कृतं भवता राजानम् इन्द्रद्युम्नं स्वर्गलोकाच् च्युतं स्वे स्थाने स्वर्गे पुनः प्रतिपादयतेति ॥ अथैनान् अब्रवीद् असौ ॥ ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिर् नृगस् तस्मात् कृच्छ्रात् समुद्धृत्य पुनः स्वर्गं प्रतिपादित इति ॥divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ || yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate || akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasya cit || pataty evādhamāṃl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate || tasmāt kalyāṇavṛttaḥ syād atyantāya naro bhuvi || vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmam evābhisaṃśrayet || ity etac chrutvā sa rājābravīt || tiṣṭha tāvad yāvad idānīm imau vṛddhau yathāsthānaṃ pratipādayāmīti || sa māṃ prākārakarṇaṃ colūkaṃ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṃsiddho yathocitaṃ sthānaṃ pratipannaḥ || etan mayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭam iti pāṇḍavān uvāca mārkaṇḍeyaḥ || pāṇḍavāś cocuḥ prītāḥ || sādhu || śobhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānam indradyumnaṃ svargalokāc cyutaṃ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti || athainān abravīd asau || nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamāno rājarṣir nṛgas tasmāt kṛcchrāt samuddhṛtya punaḥ svargaṃ pratipādita iti ||The heavenly voice says that the sound of a good deed touches heaven and earth, and as long as that sound endures, a man is truly called a man; ill fame casts one down into the lower worlds for as long as it is spoken, and so one must abandon sinful conduct and take refuge in dharma alone; Indradyumna first restores the elders to their places and only then ascends to heaven; the Pandavas praise Markandeya, and he reminds them that Krishna, son of Devaki, likewise raised King Nriga out of hell and brought him back to heaven.

अनुवाद

The voice said: "The sound of a good deed touches both heaven and earth; as long as that sound endures, a man is truly called a man. But one whose ill fame is repeated in the world falls into the lower worlds for as long as that name resounds. Therefore a man should be of good conduct, abandon sinful ways, and take refuge in dharma alone." Indradyumna asked the chariot to wait until he had restored Markandeya and the owl to their proper places. Having done so, he attained his heavenly station. The Pandavas praised Markandeya for having restored the king to heaven, and Markandeya said to them, "Did not Krishna, the son of Devaki, likewise raise the royal sage Nriga out of hell and bring him back again to heaven?"

भाष्य

Markandeya closes the tale by pointing to Krishna: the highest grace can raise up even one who is already sinking into a grave condition. Yet this grace does not annul the law of good fame -- it reveals its depth.

संस्करण

bb40cf9a2b40 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:17:02 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN