महाभारत 3.201.12-20

देवनागरी

ब्राह्मण उवाच
ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते ॥
दिव्यप्रभावः सुमहान् ऋषिर् एव मतो ऽसि मे ॥
व्याध उवाच
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरो ऽग्रभुजः सदा ॥
तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा ॥
यत् तेषां च प्रियं तत् ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम ॥
नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे ॥
इदं विश्वं जगत् सर्वम् अजय्यं चापि सर्वशः ॥
महाभूतात्मकं ब्रह्मन् नातः परतरं भवेत् ॥
महाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपस् तथा च भूः ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च तद्गुणाः ॥
तेषाम् अपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम् ॥
पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु ॥
षष्ठस् तु चेतना नाम मन इत्य् अभिधीयते ॥
सप्तमी तु भवेद् बुद्धिर् अहंकारस् ततः परम् ॥
इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस् तथा ॥
इत्य् एष सप्तदशको राशिर् अव्यक्तसंज्ञकः ॥
सर्वैर् इहेन्द्रियार्थैस् तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः ॥
चतुर्विंशक इत्य् एष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयो श्रोतुम् इच्छसि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

brāhmaṇa uvāca
bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate ||
divyaprabhāvaḥ sumahān ṛṣir eva mato 'si me ||
vyādha uvāca
brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro 'grabhujaḥ sadā ||
teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā ||
yat teṣāṃ ca priyaṃ tat te vakṣyāmi dvijasattama ||
namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me ||
idaṃ viśvaṃ jagat sarvam ajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ ||
mahābhūtātmakaṃ brahman nātaḥ parataraṃ bhavet ||
mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpas tathā ca bhūḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ ||
teṣām api guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam ||
pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu ||
ṣaṣṭhas tu cetanā nāma mana ity abhidhīyate ||
saptamī tu bhaved buddhir ahaṃkāras tataḥ param ||
indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamas tathā ||
ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ ||
sarvair ihendriyārthais tu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ ||
caturviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ ||
etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyo śrotum icchasi ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ब्राह्मण उवाच ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते ॥ दिव्यप्रभावः सुमहान् ऋषिर् एव मतो ऽसि मे ॥ व्याध उवाच ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरो ऽग्रभुजः सदा ॥ तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा ॥ यत् तेषां च प्रियं तत् ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम ॥ नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे ॥ इदं विश्वं जगत् सर्वम् अजय्यं चापि सर्वशः ॥ महाभूतात्मकं ब्रह्मन् नातः परतरं भवेत् ॥ महाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपस् तथा च भूः ॥ शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च तद्गुणाः ॥ तेषाम् अपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम् ॥ पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु ॥ षष्ठस् तु चेतना नाम मन इत्य् अभिधीयते ॥ सप्तमी तु भवेद् बुद्धिर् अहंकारस् ततः परम् ॥ इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस् तथा ॥ इत्य् एष सप्तदशको राशिर् अव्यक्तसंज्ञकः ॥ सर्वैर् इहेन्द्रियार्थैस् तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः ॥ चतुर्विंशक इत्य् एष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयो श्रोतुम् इच्छसि ॥brāhmaṇa uvāca bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate || divyaprabhāvaḥ sumahān ṛṣir eva mato 'si me || vyādha uvāca brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro 'grabhujaḥ sadā || teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā || yat teṣāṃ ca priyaṃ tat te vakṣyāmi dvijasattama || namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me || idaṃ viśvaṃ jagat sarvam ajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ || mahābhūtātmakaṃ brahman nātaḥ parataraṃ bhavet || mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpas tathā ca bhūḥ || śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ || teṣām api guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam || pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu || ṣaṣṭhas tu cetanā nāma mana ity abhidhīyate || saptamī tu bhaved buddhir ahaṃkāras tataḥ param || indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamas tathā || ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ || sarvair ihendriyārthais tu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ || caturviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ || etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyo śrotum icchasi ||The brahmin praises Dharmavyadha as a great rishi and asks him to teach further; the hunter, having bowed to the brahmins, speaks of brahmic wisdom: the world consists of the great elements -- space, wind, fire, water, and earth -- and their qualities: sound, touch, form, taste, and scent; there is consciousness as the mind, then buddhi and ahamkara, the five senses and the three gunas; this seventeenfold composition is called the unmanifest, and together with all objects of the senses it forms the twenty-four, consisting of the manifest and unmanifest.

अनुवाद

The brahmin said: "You speak true dharma; I consider you a great rishi of divine power." Dharmavyadha answered: "Brahmins are great and ever worthy of the foremost honor; the wise should please them with their whole soul. Having bowed to the brahmins, hear from me the brahmic wisdom. This entire world consists of the great elements: space, wind, fire, water, and earth. Their qualities are sound, touch, form, taste, and scent. Their qualities act upon one another. The sixth is called consciousness, that is, the mind; the seventh is the intellect (buddhi), and after that, ego (ahamkara). The five senses, rajas, sattva, and tamas -- such is the seventeenfold composition, called the unmanifest. Together with all the objects of the senses, manifest and unmanifest, it becomes the twenty-fourfold, consisting of the manifest and the unmanifest."

भाष्य

After the ethics of the senses comes ontology. A person must master not abstract vices but the concrete web of mind, senses, elements, and gunas from which experience is woven.

संस्करण

28a6ac88e8f1 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN