महाभारत 3.202.1-10

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्तः स विप्रस् तु धर्मव्याधेन भारत ॥
कथाम् अकथयद् भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥
ब्राह्मण
महाभूतानि यान्य् आहुः पञ्च धर्मविदां वर ॥
एकैकस्य गुणान् सम्यक् पञ्चानाम् अपि मे वद ॥
व्याध उवाच
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च ॥
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥
भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्न् उदकं च चतुर्गुणम् ॥
गुणास् त्रयस् तेजसि च त्रयश् चाकाशवातयोः ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च पञ्चमः ॥
एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसश् चापि द्विजोत्तम ॥
अपाम् एते गुणा ब्रह्मन् कीर्तितास् तव सुव्रत ॥
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च तेजसो ऽथ गुणास् त्रयः ॥
शब्दः स्पर्शश् च वायौ तु शब्द आकाश एव च ॥
एते पञ्चदश ब्रह्मन् गुणा भूतेषु पञ्चसु ॥
वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥
अन्योन्यं नातिवर्तन्ते संपच् च भवति द्विज ॥
यदा तु विषमीभावम् आचरन्ति चराचराः ॥
तदा देही देहम् अन्यं व्यतिरोहति कालतः ॥
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ॥
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ॥
यैर् आवृतम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
evam uktaḥ sa vipras tu dharmavyādhena bhārata ||
kathām akathayad bhūyo manasaḥ prītivardhanīm ||
brāhmaṇa
mahābhūtāni yāny āhuḥ pañca dharmavidāṃ vara ||
ekaikasya guṇān samyak pañcānām api me vada ||
vyādha uvāca
bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca ||
guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān ||
bhūmiḥ pañcaguṇā brahmann udakaṃ ca caturguṇam ||
guṇās trayas tejasi ca trayaś cākāśavātayoḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ ||
ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi dvijottama ||
apām ete guṇā brahman kīrtitās tava suvrata ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ ||
śabdaḥ sparśaś ca vāyau tu śabda ākāśa eva ca ||
ete pañcadaśa brahman guṇā bhūteṣu pañcasu ||
vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ||
anyonyaṃ nātivartante saṃpac ca bhavati dvija ||
yadā tu viṣamībhāvam ācaranti carācarāḥ ||
tadā dehī deham anyaṃ vyatirohati kālataḥ ||
ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ ||
tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ ||
yair āvṛtam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्तः स विप्रस् तु धर्मव्याधेन भारत ॥ कथाम् अकथयद् भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥ ब्राह्मण महाभूतानि यान्य् आहुः पञ्च धर्मविदां वर ॥ एकैकस्य गुणान् सम्यक् पञ्चानाम् अपि मे वद ॥ व्याध उवाच भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च ॥ गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥ भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्न् उदकं च चतुर्गुणम् ॥ गुणास् त्रयस् तेजसि च त्रयश् चाकाशवातयोः ॥ शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च पञ्चमः ॥ एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥ शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसश् चापि द्विजोत्तम ॥ अपाम् एते गुणा ब्रह्मन् कीर्तितास् तव सुव्रत ॥ शब्दः स्पर्शश् च रूपं च तेजसो ऽथ गुणास् त्रयः ॥ शब्दः स्पर्शश् च वायौ तु शब्द आकाश एव च ॥ एते पञ्चदश ब्रह्मन् गुणा भूतेषु पञ्चसु ॥ वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ अन्योन्यं नातिवर्तन्ते संपच् च भवति द्विज ॥ यदा तु विषमीभावम् आचरन्ति चराचराः ॥ तदा देही देहम् अन्यं व्यतिरोहति कालतः ॥ आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ॥ तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ॥ यैर् आवृतम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥mārkaṇḍeya uvāca evam uktaḥ sa vipras tu dharmavyādhena bhārata || kathām akathayad bhūyo manasaḥ prītivardhanīm || brāhmaṇa mahābhūtāni yāny āhuḥ pañca dharmavidāṃ vara || ekaikasya guṇān samyak pañcānām api me vada || vyādha uvāca bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca || guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān || bhūmiḥ pañcaguṇā brahmann udakaṃ ca caturguṇam || guṇās trayas tejasi ca trayaś cākāśavātayoḥ || śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ || ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ || śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi dvijottama || apām ete guṇā brahman kīrtitās tava suvrata || śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ || śabdaḥ sparśaś ca vāyau tu śabda ākāśa eva ca || ete pañcadaśa brahman guṇā bhūteṣu pañcasu || vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || anyonyaṃ nātivartante saṃpac ca bhavati dvija || yadā tu viṣamībhāvam ācaranti carācarāḥ || tadā dehī deham anyaṃ vyatirohati kālataḥ || ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ || tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ || yair āvṛtam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam ||The brahmin asks him to name the qualities of the five great elements; Dharmavyadha replies: earth has five qualities — sound, touch, form, taste, and smell; water has four, fire three, wind sound and touch, and space only sound; these fifteen qualities abide in the five elements and in all beings, in which the worlds are established; when the moving and the unmoving fall out of balance, the embodied being passes in time into another body, and the elements arise and perish in due order.

अनुवाद

The brahmin asked him to name the qualities of the five great elements. The hunter answered: "Earth, water, light, wind, and space — all possess ascending qualities. Earth has five qualities: sound, touch, form, taste, and smell. Water has sound, touch, form, and taste. Fire has sound, touch, and form. Wind has sound and touch, and space has sound alone. These fifteen qualities abide in the five elements and in all beings on which the worlds are established. When the moving and the unmoving fall into imbalance, the embodied self passes in time into another body. The elements are destroyed in succession and arise in succession; by them the whole world of the moving and the unmoving is enveloped."

भाष्य

Here the elements are set out as the very structure of the body and of experience. Death, in this light, is not chaos but a transition that occurs when the balance among the constituent elements breaks down.

संस्करण

bc17c62995cf · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN