महाभारत 3.202.11-20

देवनागरी

इन्द्रियैः सृज्यते यद् यत् तत् तद् व्यक्तम् इति स्मृतम् ॥
अव्यक्तम् इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम् अतीन्द्रियम् ॥
यथास्वं ग्राहकान्य् एषां शब्दादीनाम् इमानि तु ॥
इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्न् इह तप्यते ॥
लोके विततम् आत्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥
परावरज्ञः सक्तः सन् सर्वभूतानि पश्यति ॥
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥
ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥
ज्ञानमूलात्मकं क्लेशम् अतिवृत्तस्य मोहजम् ॥
लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते ॥
अनादिनिधनं जन्तुम् आत्मयोनिं सदाव्ययम् ॥
अनौपम्यम् अमूर्तं च भगवान् आह बुद्धिमान् ॥
तपोमूलम् इदं सर्वं यन् मां विप्रानुपृच्छसि ॥
इन्द्रियाण्य् एव तत् सर्वं यत् स्वर्गनरकाव् उभौ ॥
निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥
एष योगविधिः कृत्स्नो यावद् इन्द्रियधारणम् ॥
एतन् मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च ॥
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्य् असंशयम् ॥
संनियम्य तु तान्य् एव ततः सिद्धिम् अवाप्नुते ॥
षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् ऐश्वर्यं यो ऽधिगच्छति ॥
न स पापैः कुतो ऽनर्थैर् युज्यते विजितेन्द्रियः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

indriyaiḥ sṛjyate yad yat tat tad vyaktam iti smṛtam ||
avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam ||
yathāsvaṃ grāhakāny eṣāṃ śabdādīnām imāni tu ||
indriyāṇi yadā dehī dhārayann iha tapyate ||
loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati ||
parāvarajñaḥ saktaḥ san sarvabhūtāni paśyati ||
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā ||
brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate ||
jñānamūlātmakaṃ kleśam ativṛttasya mohajam ||
loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate ||
anādinidhanaṃ jantum ātmayoniṃ sadāvyayam ||
anaupamyam amūrtaṃ ca bhagavān āha buddhimān ||
tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ viprānupṛcchasi ||
indriyāṇy eva tat sarvaṃ yat svarganarakāv ubhau ||
nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca ||
eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvad indriyadhāraṇam ||
etan mūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca ||
indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam ||
saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnute ||
ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati ||
na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

इन्द्रियैः सृज्यते यद् यत् तत् तद् व्यक्तम् इति स्मृतम् ॥ अव्यक्तम् इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम् अतीन्द्रियम् ॥ यथास्वं ग्राहकान्य् एषां शब्दादीनाम् इमानि तु ॥ इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्न् इह तप्यते ॥ लोके विततम् आत्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ परावरज्ञः सक्तः सन् सर्वभूतानि पश्यति ॥ पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥ ज्ञानमूलात्मकं क्लेशम् अतिवृत्तस्य मोहजम् ॥ लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते ॥ अनादिनिधनं जन्तुम् आत्मयोनिं सदाव्ययम् ॥ अनौपम्यम् अमूर्तं च भगवान् आह बुद्धिमान् ॥ तपोमूलम् इदं सर्वं यन् मां विप्रानुपृच्छसि ॥ इन्द्रियाण्य् एव तत् सर्वं यत् स्वर्गनरकाव् उभौ ॥ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ एष योगविधिः कृत्स्नो यावद् इन्द्रियधारणम् ॥ एतन् मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च ॥ इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्य् असंशयम् ॥ संनियम्य तु तान्य् एव ततः सिद्धिम् अवाप्नुते ॥ षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् ऐश्वर्यं यो ऽधिगच्छति ॥ न स पापैः कुतो ऽनर्थैर् युज्यते विजितेन्द्रियः ॥indriyaiḥ sṛjyate yad yat tat tad vyaktam iti smṛtam || avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam || yathāsvaṃ grāhakāny eṣāṃ śabdādīnām imāni tu || indriyāṇi yadā dehī dhārayann iha tapyate || loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati || parāvarajñaḥ saktaḥ san sarvabhūtāni paśyati || paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā || brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate || jñānamūlātmakaṃ kleśam ativṛttasya mohajam || loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate || anādinidhanaṃ jantum ātmayoniṃ sadāvyayam || anaupamyam amūrtaṃ ca bhagavān āha buddhimān || tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ viprānupṛcchasi || indriyāṇy eva tat sarvaṃ yat svarganarakāv ubhau || nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca || eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvad indriyadhāraṇam || etan mūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca || indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam || saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnute || ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati || na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ ||What is produced by the senses is called manifest; the unmanifest is known by its signs and lies beyond the senses; by restraining the senses, a person sees himself extended throughout the world and the world within himself, and one who has become brahma-bhuta is not touched by anything unwholesome; having overcome the suffering born of ignorance, he sees the world by the light of buddhi; everything is rooted in tapas; the senses themselves are the cause of both heaven and hell: restrained, they lead to heaven; unrestrained, to hell; one who masters the six constants within himself is not joined to sins.

अनुवाद

"What is produced by the senses is called manifest; the unmanifest should be understood as that which is grasped by its signs and lies beyond the senses. When the embodied self restrains the organs that perceive sound and the rest, he sees himself extended throughout the world and the world within himself; knowing both the higher and the lower, he sees all beings. For one who sees all beings in every state and becomes brahma-bhuta, there is no bond with anything unwholesome. Having overcome the suffering born of ignorance, he sees the world by the light of buddhi, on the path of knowledge. Everything you ask me about is rooted in tapas. The senses themselves are all that makes up both heaven and hell: restrained, they lead to heaven; unrestrained, to hell. Such is the whole method of yoga, insofar as it consists in the mastery of the senses. Whoever attains lordship over the six constants within himself, having conquered the senses, is joined neither with sins nor with misfortunes."

भाष्य

Heaven and hell do not begin after death; they begin in the direction given to the senses. Mastering the organs makes the mind capable of seeing the oneness of self and world.

संस्करण

2adcfdfa73db · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN