महाभारत 3.202.21-25

देवनागरी

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्टम्; आत्मा नियन्तेन्द्रियाण्य् आहुर् अश्वान् ॥
तैर् अप्रमत्तः कुशली सदश्वैर्; दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥
षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् इन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् ॥
यो धीरो धारयेद् रश्मीन् स स्यात् परमसारथिः ॥
इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानाम् इव वर्त्मसु ॥
धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद् ध्रुवम् ॥
इन्द्रियाणां हि चरतां यन् मनो ऽनुविधीयते ॥
तद् अस्य हरते बुद्धिं नावं वायुर् इवाम्भसि ॥
येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मोहात् फलागमे ॥
तेष्व् अध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantendriyāṇy āhur aśvān ||
tair apramattaḥ kuśalī sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ ||
ṣaṇṇām ātmani nityānām indriyāṇāṃ pramāthinām ||
yo dhīro dhārayed raśmīn sa syāt paramasārathiḥ ||
indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānām iva vartmasu ||
dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayed dhruvam ||
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate ||
tad asya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyur ivāmbhasi ||
yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohāt phalāgame ||
teṣv adhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्टम्; आत्मा नियन्तेन्द्रियाण्य् आहुर् अश्वान् ॥ तैर् अप्रमत्तः कुशली सदश्वैर्; दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् इन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् ॥ यो धीरो धारयेद् रश्मीन् स स्यात् परमसारथिः ॥ इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानाम् इव वर्त्मसु ॥ धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद् ध्रुवम् ॥ इन्द्रियाणां हि चरतां यन् मनो ऽनुविधीयते ॥ तद् अस्य हरते बुद्धिं नावं वायुर् इवाम्भसि ॥ येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मोहात् फलागमे ॥ तेष्व् अध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ॥rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantendriyāṇy āhur aśvān || tair apramattaḥ kuśalī sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ || ṣaṇṇām ātmani nityānām indriyāṇāṃ pramāthinām || yo dhīro dhārayed raśmīn sa syāt paramasārathiḥ || indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānām iva vartmasu || dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayed dhruvam || indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate || tad asya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyur ivāmbhasi || yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohāt phalāgame || teṣv adhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam ||The body is likened to a chariot, the atman to the charioteer, and the senses to the horses; the attentive and skillful man, with good horses well restrained, travels happily, like a wise charioteer; whoever holds the reins of the six restless senses is the supreme charioteer; if the mind follows the wandering senses, they carry off his buddhi, as wind carries a boat on the water; one who stays focused amid the six, where people go astray concerning the fruits, obtains the fruit born of meditation.

अनुवाद

"The body of man is seen as a chariot; the atman is called the charioteer, and the senses, the horses. The attentive and skillful man, with good, restrained horses, travels happily, like a wise charioteer. Whoever holds the reins of the six restless senses is the supreme charioteer. If the mind follows the wandering senses, they carry off his buddhi, as wind carries a boat upon the water. Where, through delusion, people go astray awaiting the fruit of the six senses, one who is focused and steadfast in contemplation attains the fruit born of meditation."

भाष्य

The image of the chariot makes discipline practical: the aim is not to kill the horses but to hold the reins. The senses are meant to serve the journey, not to drag consciousness along behind them.

संस्करण

db1a4b15e9fd · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN