महाभारत 3.203.1-12

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ॥
ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥
ब्राह्मण उवाच
सत्त्वस्य रजसश् चैव तमसश् च यथातथम् ॥
गुणांस् तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावद् इह पृच्छतः ॥
व्याध उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥
एषां गुणान् पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥
मोहात्मकं तमस् तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ॥
प्रकाशबहुलत्वाच् च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते ॥
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ॥
दुर्दृशीकस् तमोध्वस्तः सक्रोधस् तामसो ऽलसः ॥
प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो ऽनुराग्य् अभ्यसूयकः ॥
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सो ऽनसूयकः ॥
अक्रोधनो नरो धीमान् दान्तश् चैव स सात्त्विकः ॥
सात्त्विकस् त्व् अथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते ॥
यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥
वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वम् एव प्रवर्तते ॥
मृदुर् भवत्य् अहंकारः प्रसीदत्य् आर्जवं च यत् ॥
ततो ऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ॥
न चास्य संयमो नाम क्व चिद् भवति कश् चन ॥
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणान् उपतिष्ठतः ॥
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन् क्षत्रियत्वं तथैव च ॥
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यम् अभिजायते ॥
गुणास् ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata ||
brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ ||
brāhmaṇa uvāca
sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca yathātatham ||
guṇāṃs tattvena me brūhi yathāvad iha pṛcchataḥ ||
vyādha uvāca
hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
eṣāṃ guṇān pṛthaktvena nibodha gadato mama ||
mohātmakaṃ tamas teṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam ||
prakāśabahulatvāc ca sattvaṃ jyāya ihocyate ||
avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ ||
durdṛśīkas tamodhvastaḥ sakrodhas tāmaso 'lasaḥ ||
pravṛttavākyo mantrī ca yo 'nurāgy abhyasūyakaḥ ||
vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ ||
prakāśabahulo dhīro nirvivitso 'nasūyakaḥ ||
akrodhano naro dhīmān dāntaś caiva sa sāttvikaḥ ||
sāttvikas tv atha saṃbuddho lokavṛttena kliśyate ||
yadā budhyati boddhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate ||
vairāgyasya hi rūpaṃ tu pūrvam eva pravartate ||
mṛdur bhavaty ahaṃkāraḥ prasīdaty ārjavaṃ ca yat ||
tato 'sya sarvadvaṃdvāni praśāmyanti parasparam ||
na cāsya saṃyamo nāma kva cid bhavati kaś cana ||
śūdrayonau hi jātasya sadguṇān upatiṣṭhataḥ ||
vaiśyatvaṃ bhavati brahman kṣatriyatvaṃ tathaiva ca ||
ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate ||
guṇās te kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ॥ ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ ब्राह्मण उवाच सत्त्वस्य रजसश् चैव तमसश् च यथातथम् ॥ गुणांस् तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावद् इह पृच्छतः ॥ व्याध उवाच हन्त ते कथयिष्यामि यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥ एषां गुणान् पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ मोहात्मकं तमस् तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ॥ प्रकाशबहुलत्वाच् च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते ॥ अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ॥ दुर्दृशीकस् तमोध्वस्तः सक्रोधस् तामसो ऽलसः ॥ प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो ऽनुराग्य् अभ्यसूयकः ॥ विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सो ऽनसूयकः ॥ अक्रोधनो नरो धीमान् दान्तश् चैव स सात्त्विकः ॥ सात्त्विकस् त्व् अथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते ॥ यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वम् एव प्रवर्तते ॥ मृदुर् भवत्य् अहंकारः प्रसीदत्य् आर्जवं च यत् ॥ ततो ऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ॥ न चास्य संयमो नाम क्व चिद् भवति कश् चन ॥ शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणान् उपतिष्ठतः ॥ वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन् क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यम् अभिजायते ॥ गुणास् ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥mārkaṇḍeya uvāca evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata || brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ || brāhmaṇa uvāca sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca yathātatham || guṇāṃs tattvena me brūhi yathāvad iha pṛcchataḥ || vyādha uvāca hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi || eṣāṃ guṇān pṛthaktvena nibodha gadato mama || mohātmakaṃ tamas teṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam || prakāśabahulatvāc ca sattvaṃ jyāya ihocyate || avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ || durdṛśīkas tamodhvastaḥ sakrodhas tāmaso 'lasaḥ || pravṛttavākyo mantrī ca yo 'nurāgy abhyasūyakaḥ || vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ || prakāśabahulo dhīro nirvivitso 'nasūyakaḥ || akrodhano naro dhīmān dāntaś caiva sa sāttvikaḥ || sāttvikas tv atha saṃbuddho lokavṛttena kliśyate || yadā budhyati boddhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate || vairāgyasya hi rūpaṃ tu pūrvam eva pravartate || mṛdur bhavaty ahaṃkāraḥ prasīdaty ārjavaṃ ca yat || tato 'sya sarvadvaṃdvāni praśāmyanti parasparam || na cāsya saṃyamo nāma kva cid bhavati kaś cana || śūdrayonau hi jātasya sadguṇān upatiṣṭhataḥ || vaiśyatvaṃ bhavati brahman kṣatriyatvaṃ tathaiva ca || ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate || guṇās te kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ||The brahmin asks about the qualities of sattva, rajas, and tamas; Dharmavyadha says that tamas consists in delusion, rajas impels to action, and sattva excels because light predominates in it; the tamasic person is ignorant, drowsy, unwise, dim-sighted, stricken by darkness, wrathful, and lazy; the rajasic person is talkative, fond of counsel, attached, envious, eager to learn, harsh, and proud; the sattvic person is luminous, steadfast, free from the desire to argue, free of envy, free of wrath, wise, and self-controlled; when the sattvic person awakens, he grows weary of the course of the world, vairagya is born, ahamkara softens, uprightness grows clear, and dualities are pacified; one born a shudra, but drawing near to good qualities, attains the state of a vaishya, a kshatriya, and, through uprightness, brahminhood.

अनुवाद

The brahmin asked about the qualities of sattva, rajas, and tamas. The hunter answered: 'Tamas has the nature of delusion, rajas that of impulse, while sattva is called the highest because of its abundance of light. A man is tamasic when he is full of ignorance, drowsy, unwise, dim-sighted, stricken by darkness, wrathful, and lazy. He is rajasic when he is talkative, fond of giving counsel, attached, envious, eager to learn, harsh, and proud. He is sattvic when he is luminous, steadfast, free from the passion for argument, free of envy, free of wrath, wise, and self-controlled. When the sattvic man awakens, he suffers from the course of the world; and when he comes to understand what must be understood, he begins to turn away from worldly ways. Thus vairagya (dispassion) is born, ahamkara (ego) softens, uprightness grows clear, and all dualities are mutually stilled. Even one born in the womb of a shudra, if good qualities come to him, attains the state of a vaishya and a kshatriya; and one who abides in uprightness attains brahminhood.'

भाष्य

The guna matters more than outward self-assurance. Birth sets one's starting position, but qualities and uprightness reveal a person's inner path upward.

संस्करण

bbc265def17d · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN