महाभारत 3.203.13-28

देवनागरी

ब्राह्मण उवाच
पार्थिवं धातुम् आसाद्य शारीरो ऽग्निः कथं भवेत् ॥
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः ॥
मार्कण्डेय उवाच
प्रश्नम् एतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ॥
व्याधः स कथयाम् आस ब्राह्मणाय महात्मने ॥
व्याध उवाच
मूर्धानम् आश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ॥
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥
भूतं भव्यं भविष्यच् च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ॥
श्रेष्ठं तद् एव भूतानां ब्रह्मज्योतिर् उपास्महे ॥
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ॥
मनो बुद्धिर् अहंकारो भूतानां विषयश् च सः ॥
एवं त्व् इह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ॥
पृष्ठतस् तु समानेन स्वां स्वां गतिम् उपाश्रितः ॥
बस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः ॥
वहन् मूत्रं पुरीषं चाप्य् अपानः परिवर्तते ॥
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस् त्रिषु वर्तते ॥
उदान इति तं प्राहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः ॥
संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्व् अपि तथानिलः ॥
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्य् उपदिष्यते ॥
धातुष्व् अग्निस् तु विततः स तु वायुसमीरितः ॥
रसान् धातूंश् च दोषांश् च वर्तयन् परिधावति ॥
प्राणानां संनिपातात् तु संनिपातः प्रजायते ॥
ऊष्मा चाग्निर् इति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम् ॥
अपानोदानयोर् मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ ॥
समन्वितस् त्व् अधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥
तस्यापि पायुपर्यन्तस् तथा स्याद् गुदसंज्ञितः ॥
स्रोतांसि तस्माज् जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ॥
स ऊर्ध्वम् आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥
पक्वाशयस् त्व् अधो नाभ्या ऊर्ध्वम् आमाशयः स्थितः ॥
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥
प्रवृत्ता हृदयात् सर्वास् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ॥
वहन्त्य् अन्नरसान् नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥
योगिनाम् एष मार्गस् तु येन गच्छन्ति तत्परम् ॥
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्य् आत्मानम् आदधुः ॥
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ॥

लिप्यंतरण (IAST)

brāhmaṇa uvāca
pārthivaṃ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet ||
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
praśnam etaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira ||
vyādhaḥ sa kathayām āsa brāhmaṇāya mahātmane ||
vyādha uvāca
mūrdhānam āśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan ||
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate ||
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam ||
śreṣṭhaṃ tad eva bhūtānāṃ brahmajyotir upāsmahe ||
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ ||
mano buddhir ahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaś ca saḥ ||
evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate ||
pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ ||
bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ ||
vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate ||
prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate ||
udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ ||
saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣv api tathānilaḥ ||
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiṣyate ||
dhātuṣv agnis tu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ ||
rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayan paridhāvati ||
prāṇānāṃ saṃnipātāt tu saṃnipātaḥ prajāyate ||
ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām ||
apānodānayor madhye prāṇavyānau samāhitau ||
samanvitas tv adhiṣṭhānaṃ samyak pacati pāvakaḥ ||
tasyāpi pāyuparyantas tathā syād gudasaṃjñitaḥ ||
srotāṃsi tasmāj jāyante sarvaprāṇeṣu dehinām ||
agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate ||
sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam ||
pakvāśayas tv adho nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ ||
nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ ||
pravṛttā hṛdayāt sarvās tiryag ūrdhvam adhas tathā ||
vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ ||
yoginām eṣa mārgas tu yena gacchanti tatparam ||
jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ ||
evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ब्राह्मण उवाच पार्थिवं धातुम् आसाद्य शारीरो ऽग्निः कथं भवेत् ॥ अवकाशविशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः ॥ मार्कण्डेय उवाच प्रश्नम् एतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ॥ व्याधः स कथयाम् आस ब्राह्मणाय महात्मने ॥ व्याध उवाच मूर्धानम् आश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ॥ प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ भूतं भव्यं भविष्यच् च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ॥ श्रेष्ठं तद् एव भूतानां ब्रह्मज्योतिर् उपास्महे ॥ स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ॥ मनो बुद्धिर् अहंकारो भूतानां विषयश् च सः ॥ एवं त्व् इह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ॥ पृष्ठतस् तु समानेन स्वां स्वां गतिम् उपाश्रितः ॥ बस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः ॥ वहन् मूत्रं पुरीषं चाप्य् अपानः परिवर्तते ॥ प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस् त्रिषु वर्तते ॥ उदान इति तं प्राहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः ॥ संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्व् अपि तथानिलः ॥ शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्य् उपदिष्यते ॥ धातुष्व् अग्निस् तु विततः स तु वायुसमीरितः ॥ रसान् धातूंश् च दोषांश् च वर्तयन् परिधावति ॥ प्राणानां संनिपातात् तु संनिपातः प्रजायते ॥ ऊष्मा चाग्निर् इति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ अपानोदानयोर् मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ ॥ समन्वितस् त्व् अधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ तस्यापि पायुपर्यन्तस् तथा स्याद् गुदसंज्ञितः ॥ स्रोतांसि तस्माज् जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ॥ स ऊर्ध्वम् आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ पक्वाशयस् त्व् अधो नाभ्या ऊर्ध्वम् आमाशयः स्थितः ॥ नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ प्रवृत्ता हृदयात् सर्वास् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ॥ वहन्त्य् अन्नरसान् नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥ योगिनाम् एष मार्गस् तु येन गच्छन्ति तत्परम् ॥ जितक्लमासना धीरा मूर्धन्य् आत्मानम् आदधुः ॥ एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ॥brāhmaṇa uvāca pārthivaṃ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet || avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ || mārkaṇḍeya uvāca praśnam etaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira || vyādhaḥ sa kathayām āsa brāhmaṇāya mahātmane || vyādha uvāca mūrdhānam āśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan || prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate || bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam || śreṣṭhaṃ tad eva bhūtānāṃ brahmajyotir upāsmahe || sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ || mano buddhir ahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaś ca saḥ || evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate || pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ || bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ || vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate || prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate || udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ || saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣv api tathānilaḥ || śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiṣyate || dhātuṣv agnis tu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ || rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayan paridhāvati || prāṇānāṃ saṃnipātāt tu saṃnipātaḥ prajāyate || ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām || apānodānayor madhye prāṇavyānau samāhitau || samanvitas tv adhiṣṭhānaṃ samyak pacati pāvakaḥ || tasyāpi pāyuparyantas tathā syād gudasaṃjñitaḥ || srotāṃsi tasmāj jāyante sarvaprāṇeṣu dehinām || agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate || sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam || pakvāśayas tv adho nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ || nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ || pravṛttā hṛdayāt sarvās tiryag ūrdhvam adhas tathā || vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ || yoginām eṣa mārgas tu yena gacchanti tatparam || jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ || evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu ||The brahmin asks how the bodily fire acts in the earthy element and how the wind acts through the spaces of the body; Dharmavyadha explains the pranas: fire rests upon the head and sustains the body, prana acts in the head and in the fire, and the past, the present, and the future are established in prana; apana moves urine and feces, udana acts in effort, action, and strength, and vyana abides in all the joints; fire, spread through the tissues and moved by the wind, transforms the fluids, tissues, and doshas; the digestive fire between prana, apana, and udana cooks the food, from which the channels arise, through which the ten nadis carry the essences of food; this is the path of the yogis, who, having conquered fatigue and stillness of posture, place the self in the head.

अनुवाद

The brahmin asked about the bodily fire and the movement of wind through the spaces of the body. The hunter answered: 'Fire, resting upon the head, sustains the body; prana, abiding in the head and in the fire, is active. The past, the present, and the future are established in prana. Apana, at the base of the bladder and in the anus, moves urine and feces. That which alone is active in effort, action, and strength, those who know the self call udana. The wind that abides in all the joints of the human body is called vyana. Fire, spread through the tissues and driven by wind, transforms the fluids, tissues, and doshas. From the union of the pranas arises their joint work; heat and fire cook the food of embodied beings. Between apana and udana, prana and vyana are gathered so that fire cooks the food properly. From this the channels arise in all bodies; the ten nadis, driven by prana, carry the essences of food. This is the path of the yogis: the steadfast, having conquered fatigue and stillness of posture, place the self in the head.'

भाष्य

The teaching on the pranas joins the body and yoga together. Liberation is not attained by scorning the body; the body must be understood as a field of fire, breath, and consciousness.

संस्करण

46cc566b983b · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN