महाभारत 3.204.1-12

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर ॥
दृढं प्रीतमना विप्रो धर्मव्याधम् उवाच ह ॥
न्याययुक्तम् इदं सर्वं भवता परिकीर्तितम् ॥
न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् धर्मेष्व् इह हि दृश्यते ॥
व्याध उवाच
प्रत्यक्षं मम यो धर्मस् तं पश्य द्विजसत्तम ॥
येन सिद्धिर् इयं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुंगव ॥
उत्तिष्ठ भगवन् क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम् ॥
द्रष्टुम् अर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे ॥
मार्कण्डेय उवाच
इत्य् उक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम् ॥
सौधं हृद्यं चतुःशालम् अतीव च मनोहरम् ॥
देवतागृहसंकाशं दैवतैश् च सुपूजितम् ॥
शयनासनसंबाधं गन्धैश् च परमैर् युतम् ॥
तत्र शुक्लाम्बरधरौ पितराव् अस्य पूजितौ ॥
कृताहारौ सुतुष्टौ ताव् उपविष्टौ वरासने ॥
धर्मव्याधस् तु तौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसापतत् ॥
वृद्धाव् ऊचतुः
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस् त्वाम् अभिरक्षतु ॥
प्रीतौ स्वस् तव शौचेन दीर्घम् आयुर् अवाप्नुहि ॥
सत्पुत्रेण त्वया पुत्र नित्यकालं सुपूजितौ ॥
न ते ऽन्यद् दैवतं किं चिद् दैवतेष्व् अपि वर्तते ॥
प्रयतत्वाद् द्विजातीनां दमेनासि समन्वितः ॥
पितुः पितामहा ये च तथैव प्रपितामहाः ॥
प्रीतास् ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया ॥
मनसा कर्मणा वाचा शुश्रूषा नैव हीयते ॥
न चान्या वितथा बुद्धिर् दृश्यते सांप्रतं तव ॥
जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ ॥
तथा त्वया कृतं सर्वं तद्विशिष्टं च पुत्रक ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ saṃkathite kṛtsne mokṣadharme yudhiṣṭhira ||
dṛḍhaṃ prītamanā vipro dharmavyādham uvāca ha ||
nyāyayuktam idaṃ sarvaṃ bhavatā parikīrtitam ||
na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid dharmeṣv iha hi dṛśyate ||
vyādha uvāca
pratyakṣaṃ mama yo dharmas taṃ paśya dvijasattama ||
yena siddhir iyaṃ prāptā mayā brāhmaṇapuṃgava ||
uttiṣṭha bhagavan kṣipraṃ praviśyābhyantaraṃ gṛham ||
draṣṭum arhasi dharmajña mātaraṃ pitaraṃ ca me ||
mārkaṇḍeya uvāca
ity uktaḥ sa praviśyātha dadarśa paramārcitam ||
saudhaṃ hṛdyaṃ catuḥśālam atīva ca manoharam ||
devatāgṛhasaṃkāśaṃ daivataiś ca supūjitam ||
śayanāsanasaṃbādhaṃ gandhaiś ca paramair yutam ||
tatra śuklāmbaradharau pitarāv asya pūjitau ||
kṛtāhārau sutuṣṭau tāv upaviṣṭau varāsane ||
dharmavyādhas tu tau dṛṣṭvā pādeṣu śirasāpatat ||
vṛddhāv ūcatuḥ
uttiṣṭhottiṣṭha dharmajña dharmas tvām abhirakṣatu ||
prītau svas tava śaucena dīrgham āyur avāpnuhi ||
satputreṇa tvayā putra nityakālaṃ supūjitau ||
na te 'nyad daivataṃ kiṃ cid daivateṣv api vartate ||
prayatatvād dvijātīnāṃ damenāsi samanvitaḥ ||
pituḥ pitāmahā ye ca tathaiva prapitāmahāḥ ||
prītās te satataṃ putra damenāvāṃ ca pūjayā ||
manasā karmaṇā vācā śuśrūṣā naiva hīyate ||
na cānyā vitathā buddhir dṛśyate sāṃprataṃ tava ||
jāmadagnyena rāmeṇa yathā vṛddhau supūjitau ||
tathā tvayā kṛtaṃ sarvaṃ tadviśiṣṭaṃ ca putraka ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर ॥ दृढं प्रीतमना विप्रो धर्मव्याधम् उवाच ह ॥ न्याययुक्तम् इदं सर्वं भवता परिकीर्तितम् ॥ न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् धर्मेष्व् इह हि दृश्यते ॥ व्याध उवाच प्रत्यक्षं मम यो धर्मस् तं पश्य द्विजसत्तम ॥ येन सिद्धिर् इयं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुंगव ॥ उत्तिष्ठ भगवन् क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम् ॥ द्रष्टुम् अर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे ॥ मार्कण्डेय उवाच इत्य् उक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम् ॥ सौधं हृद्यं चतुःशालम् अतीव च मनोहरम् ॥ देवतागृहसंकाशं दैवतैश् च सुपूजितम् ॥ शयनासनसंबाधं गन्धैश् च परमैर् युतम् ॥ तत्र शुक्लाम्बरधरौ पितराव् अस्य पूजितौ ॥ कृताहारौ सुतुष्टौ ताव् उपविष्टौ वरासने ॥ धर्मव्याधस् तु तौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसापतत् ॥ वृद्धाव् ऊचतुः उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस् त्वाम् अभिरक्षतु ॥ प्रीतौ स्वस् तव शौचेन दीर्घम् आयुर् अवाप्नुहि ॥ सत्पुत्रेण त्वया पुत्र नित्यकालं सुपूजितौ ॥ न ते ऽन्यद् दैवतं किं चिद् दैवतेष्व् अपि वर्तते ॥ प्रयतत्वाद् द्विजातीनां दमेनासि समन्वितः ॥ पितुः पितामहा ये च तथैव प्रपितामहाः ॥ प्रीतास् ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया ॥ मनसा कर्मणा वाचा शुश्रूषा नैव हीयते ॥ न चान्या वितथा बुद्धिर् दृश्यते सांप्रतं तव ॥ जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ ॥ तथा त्वया कृतं सर्वं तद्विशिष्टं च पुत्रक ॥mārkaṇḍeya uvāca evaṃ saṃkathite kṛtsne mokṣadharme yudhiṣṭhira || dṛḍhaṃ prītamanā vipro dharmavyādham uvāca ha || nyāyayuktam idaṃ sarvaṃ bhavatā parikīrtitam || na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid dharmeṣv iha hi dṛśyate || vyādha uvāca pratyakṣaṃ mama yo dharmas taṃ paśya dvijasattama || yena siddhir iyaṃ prāptā mayā brāhmaṇapuṃgava || uttiṣṭha bhagavan kṣipraṃ praviśyābhyantaraṃ gṛham || draṣṭum arhasi dharmajña mātaraṃ pitaraṃ ca me || mārkaṇḍeya uvāca ity uktaḥ sa praviśyātha dadarśa paramārcitam || saudhaṃ hṛdyaṃ catuḥśālam atīva ca manoharam || devatāgṛhasaṃkāśaṃ daivataiś ca supūjitam || śayanāsanasaṃbādhaṃ gandhaiś ca paramair yutam || tatra śuklāmbaradharau pitarāv asya pūjitau || kṛtāhārau sutuṣṭau tāv upaviṣṭau varāsane || dharmavyādhas tu tau dṛṣṭvā pādeṣu śirasāpatat || vṛddhāv ūcatuḥ uttiṣṭhottiṣṭha dharmajña dharmas tvām abhirakṣatu || prītau svas tava śaucena dīrgham āyur avāpnuhi || satputreṇa tvayā putra nityakālaṃ supūjitau || na te 'nyad daivataṃ kiṃ cid daivateṣv api vartate || prayatatvād dvijātīnāṃ damenāsi samanvitaḥ || pituḥ pitāmahā ye ca tathaiva prapitāmahāḥ || prītās te satataṃ putra damenāvāṃ ca pūjayā || manasā karmaṇā vācā śuśrūṣā naiva hīyate || na cānyā vitathā buddhir dṛśyate sāṃprataṃ tava || jāmadagnyena rāmeṇa yathā vṛddhau supūjitau || tathā tvayā kṛtaṃ sarvaṃ tadviśiṣṭaṃ ca putraka ||After the teaching on mokshadharma, the brahmin rejoices and acknowledges that Dharmavyadha knows dharma; the hunter invites him to see the direct dharma by which he attained perfection, and leads him into the house, where the brahmin sees a beautiful house, like a temple, fragrant and full of seats; the hunter's parents, dressed in white, fed and content, sit on seats of honor; the hunter falls at their feet, and the elders bless him, saying that they are pleased with his purity, that he honors them as a true son, that for him there is no other deity, and that the ancestors are pleased with his self-restraint and reverence.

अनुवाद

After the complete account of mokshadharma, the brahmin said with deep joy: 'All this has been declared by you rightly; it is clear that in matters of dharma nothing here remains unknown to you.' Dharmavyadha replied: 'Behold my direct dharma, through which I attained this perfection. Enter the house and see my father and mother.' The brahmin entered and saw a beautiful four-halled house, like an abode of the gods, fragrant and full of seats. There the hunter's parents, dressed in white, fed and content, sat on seats of honor. Dharmavyadha fell at their feet. The elders said: 'Rise, rise, knower of dharma. May dharma protect you. We are pleased with your purity; may you attain long life. You, a good son, always honor us. For you there is no other deity; you are joined with self-restraint. Your fathers, grandfathers, and great-grandfathers as well are ever pleased with you, son, because of your self-restraint and reverence toward us. Your mind, deed, and speech never abandon service. No other false understanding is now seen in you. As Rama Jamadagnya honored his elders, so you have done all this, and even more, my son.'

भाष्य

After lofty words about Brahman, the hunter reveals his true shrine: his parents. His knowledge does not hang in the air but is embodied daily in service.

संस्करण

166845790395 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN