महाभारत 3.204.13-27

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
ततस् तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत् ॥
तौ स्वागतेन तं विप्रम् अर्चयाम् आसतुस् तदा ॥
प्रतिगृह्य च तां पूजां द्विजः पप्रच्छ ताव् उभौ ॥
सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद् वां कुशलं गृहे ॥
अनामयं च वां कच्चित् सदैवेह शरीरयोः ॥
वृद्धाव् ऊचतुः
कुशलं नो गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः ॥
कच्चित् त्वम् अप्य् अविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्न् इह ॥
मार्कण्डेय उवाच
बाढम् इत्य् एव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः ॥
धर्मव्याधस् तु तं विप्रम् अर्थवद् वाक्यम् अब्रवीत् ॥
पिता माता च भगवन्न् एतौ मे दैवतं परम् ॥
यद् दैवतेभ्यः कर्तव्यं तद् एताभ्यां करोम्य् अहम् ॥
त्रयस्त्रिंशद् यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥
संपूज्याः सर्वलोकस्य तथा वृद्धाव् इमौ मम ॥
उपहारान् आहरन्तो देवतानां यथा द्विजाः ॥
कुर्वते तद्वद् एताभ्यां करोम्य् अहम् अतन्द्रितः ॥
एतौ मे परमं ब्रह्मन् पिता माता च दैवतम् ॥
एतौ पुष्पैः फलै रत्नैस् तोषयामि सदा द्विज ॥
एताव् एवाग्नयो मह्यं यान् वदन्ति मनीषिणः ॥
यज्ञा वेदाश् च चत्वारः सर्वम् एतौ मम द्विज ॥
एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्राः सुहृज्जनाः ॥
सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यम् एव करोम्य् अहम् ॥
स्वयं च स्नापयाम्य् एतौ तथा पादौ प्रधावये ॥
आहारं संप्रयच्छामि स्वयं च द्विजसत्तम ॥
अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जयन् ॥
अधर्मेणापि संयुक्तं प्रियम् आभ्यां करोम्य् अहम् ॥
धर्मम् एव गुरुं ज्ञात्वा करोमि द्विजसत्तम ॥
अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करोम्य् अहम् ॥
पञ्चैव गुरवो ब्रह्मन् पुरुषस्य बुभूषतः ॥
पिता माताग्निर् आत्मा च गुरुश् च द्विजसत्तम ॥
एतेषु यस् तु वर्तेत सम्यग् एव द्विजोत्तम ॥
भवेयुर् अग्नयस् तस्य परिचीर्णास् तु नित्यशः ॥
गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य धर्म एष सनातनः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tatas taṃ brāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādho nyavedayat ||
tau svāgatena taṃ vipram arcayām āsatus tadā ||
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ dvijaḥ papraccha tāv ubhau ||
saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaccid vāṃ kuśalaṃ gṛhe ||
anāmayaṃ ca vāṃ kaccit sadaiveha śarīrayoḥ ||
vṛddhāv ūcatuḥ
kuśalaṃ no gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ ||
kaccit tvam apy avighnena saṃprāpto bhagavann iha ||
mārkaṇḍeya uvāca
bāḍham ity eva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ ||
dharmavyādhas tu taṃ vipram arthavad vākyam abravīt ||
pitā mātā ca bhagavann etau me daivataṃ param ||
yad daivatebhyaḥ kartavyaṃ tad etābhyāṃ karomy aham ||
trayastriṃśad yathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ ||
saṃpūjyāḥ sarvalokasya tathā vṛddhāv imau mama ||
upahārān āharanto devatānāṃ yathā dvijāḥ ||
kurvate tadvad etābhyāṃ karomy aham atandritaḥ ||
etau me paramaṃ brahman pitā mātā ca daivatam ||
etau puṣpaiḥ phalai ratnais toṣayāmi sadā dvija ||
etāv evāgnayo mahyaṃ yān vadanti manīṣiṇaḥ ||
yajñā vedāś ca catvāraḥ sarvam etau mama dvija ||
etadarthaṃ mama prāṇā bhāryā putrāḥ suhṛjjanāḥ ||
saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityam eva karomy aham ||
svayaṃ ca snāpayāmy etau tathā pādau pradhāvaye ||
āhāraṃ saṃprayacchāmi svayaṃ ca dvijasattama ||
anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjayan ||
adharmeṇāpi saṃyuktaṃ priyam ābhyāṃ karomy aham ||
dharmam eva guruṃ jñātvā karomi dvijasattama ||
atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karomy aham ||
pañcaiva guravo brahman puruṣasya bubhūṣataḥ ||
pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca dvijasattama ||
eteṣu yas tu varteta samyag eva dvijottama ||
bhaveyur agnayas tasya paricīrṇās tu nityaśaḥ ||
gārhasthye vartamānasya dharma eṣa sanātanaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच ततस् तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत् ॥ तौ स्वागतेन तं विप्रम् अर्चयाम् आसतुस् तदा ॥ प्रतिगृह्य च तां पूजां द्विजः पप्रच्छ ताव् उभौ ॥ सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद् वां कुशलं गृहे ॥ अनामयं च वां कच्चित् सदैवेह शरीरयोः ॥ वृद्धाव् ऊचतुः कुशलं नो गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः ॥ कच्चित् त्वम् अप्य् अविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्न् इह ॥ मार्कण्डेय उवाच बाढम् इत्य् एव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः ॥ धर्मव्याधस् तु तं विप्रम् अर्थवद् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ पिता माता च भगवन्न् एतौ मे दैवतं परम् ॥ यद् दैवतेभ्यः कर्तव्यं तद् एताभ्यां करोम्य् अहम् ॥ त्रयस्त्रिंशद् यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ॥ संपूज्याः सर्वलोकस्य तथा वृद्धाव् इमौ मम ॥ उपहारान् आहरन्तो देवतानां यथा द्विजाः ॥ कुर्वते तद्वद् एताभ्यां करोम्य् अहम् अतन्द्रितः ॥ एतौ मे परमं ब्रह्मन् पिता माता च दैवतम् ॥ एतौ पुष्पैः फलै रत्नैस् तोषयामि सदा द्विज ॥ एताव् एवाग्नयो मह्यं यान् वदन्ति मनीषिणः ॥ यज्ञा वेदाश् च चत्वारः सर्वम् एतौ मम द्विज ॥ एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्राः सुहृज्जनाः ॥ सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यम् एव करोम्य् अहम् ॥ स्वयं च स्नापयाम्य् एतौ तथा पादौ प्रधावये ॥ आहारं संप्रयच्छामि स्वयं च द्विजसत्तम ॥ अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जयन् ॥ अधर्मेणापि संयुक्तं प्रियम् आभ्यां करोम्य् अहम् ॥ धर्मम् एव गुरुं ज्ञात्वा करोमि द्विजसत्तम ॥ अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करोम्य् अहम् ॥ पञ्चैव गुरवो ब्रह्मन् पुरुषस्य बुभूषतः ॥ पिता माताग्निर् आत्मा च गुरुश् च द्विजसत्तम ॥ एतेषु यस् तु वर्तेत सम्यग् एव द्विजोत्तम ॥ भवेयुर् अग्नयस् तस्य परिचीर्णास् तु नित्यशः ॥ गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य धर्म एष सनातनः ॥mārkaṇḍeya uvāca tatas taṃ brāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādho nyavedayat || tau svāgatena taṃ vipram arcayām āsatus tadā || pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ dvijaḥ papraccha tāv ubhau || saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaccid vāṃ kuśalaṃ gṛhe || anāmayaṃ ca vāṃ kaccit sadaiveha śarīrayoḥ || vṛddhāv ūcatuḥ kuśalaṃ no gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ || kaccit tvam apy avighnena saṃprāpto bhagavann iha || mārkaṇḍeya uvāca bāḍham ity eva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ || dharmavyādhas tu taṃ vipram arthavad vākyam abravīt || pitā mātā ca bhagavann etau me daivataṃ param || yad daivatebhyaḥ kartavyaṃ tad etābhyāṃ karomy aham || trayastriṃśad yathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ || saṃpūjyāḥ sarvalokasya tathā vṛddhāv imau mama || upahārān āharanto devatānāṃ yathā dvijāḥ || kurvate tadvad etābhyāṃ karomy aham atandritaḥ || etau me paramaṃ brahman pitā mātā ca daivatam || etau puṣpaiḥ phalai ratnais toṣayāmi sadā dvija || etāv evāgnayo mahyaṃ yān vadanti manīṣiṇaḥ || yajñā vedāś ca catvāraḥ sarvam etau mama dvija || etadarthaṃ mama prāṇā bhāryā putrāḥ suhṛjjanāḥ || saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityam eva karomy aham || svayaṃ ca snāpayāmy etau tathā pādau pradhāvaye || āhāraṃ saṃprayacchāmi svayaṃ ca dvijasattama || anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjayan || adharmeṇāpi saṃyuktaṃ priyam ābhyāṃ karomy aham || dharmam eva guruṃ jñātvā karomi dvijasattama || atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karomy aham || pañcaiva guravo brahman puruṣasya bubhūṣataḥ || pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca dvijasattama || eteṣu yas tu varteta samyag eva dvijottama || bhaveyur agnayas tasya paricīrṇās tu nityaśaḥ || gārhasthye vartamānasya dharma eṣa sanātanaḥ ||The hunter presents the brahmin to his parents, who greet him, and he asks about their well-being; then Dharmavyadha explains that father and mother are for him the highest deity, that he does for them what is done for the gods, honoring them with flowers, fruits, and jewels, regarding them as his own sacrificial fires, sacrifices, and the four Vedas; for their sake are his life, wife, children, and friends; he himself bathes them, washes their feet, gives them food, and speaks pleasant words, avoiding the unpleasant; the five gurus of a man are father, mother, fire, the self, and the teacher, and whoever rightly serves them in the dharma of the householder ever honors the sacred fires.

अनुवाद

Dharmavyadha presented the brahmin to them, and they received him with a welcome. The brahmin asked whether all was well with them, with their son, with the servants, and in body; the elders answered that all was well. Then the hunter said: 'Father and mother are for me the highest deity. Whatever should be done for the gods, that I do for them. As the thirty-three gods headed by Shakra are worthy of worship by the whole world, so for me are these two elders worthy. I bring them flowers, fruits, and jewels. They are for me those very sacred fires of which the wise speak; the sacrifices and the four Vedas - all this they are for me. For their sake are my life-breath, my wife, my children, and my friends. I myself bathe them, wash their feet, and give them food. I speak to them agreeable words, avoiding the unpleasant; even when it involves adharma, I try to do what is pleasing to them. Knowing dharma itself as guru, I always serve them without laziness. A man who desires well-being has five gurus: father, mother, fire, the self, and the teacher. Whoever relates rightly to them has his sacred fires ever honored. Such is the eternal dharma of the householder.'

भाष्य

Service to one's parents is called not a sentimental duty but a householder's sacrifice, a grihastha-yajna. The home becomes a place of liberating practice when it holds reverence, purity, and self-restraint.

संस्करण

7e81568f5032 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN