महाभारत 3.205.1-10

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
गुरू निवेद्य विप्राय तौ मातापितराव् उभौ ॥
पुनर् एव स धर्मात्मा व्याधो ब्राह्मणम् अब्रवीत् ॥
प्रवृत्तचक्षुर् जातो ऽस्मि संपश्य तपसो बलम् ॥
यदर्थम् उक्तो ऽसि तया गच्छस्व मिथिलाम् इति ॥
पतिशुश्रूषपरया दान्तया सत्यशीलया ॥
मिथिलायां वसन् व्याधः स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति ॥
ब्राह्मण उवाच
पतिव्रतायाः सत्यायाः शीलाढ्याया यतव्रत ॥
संस्मृत्य वाक्यं धर्मज्ञ गुणवान् असि मे मतः ॥
व्याध उवाच
यत् तदा त्वं द्विजश्रेष्ठ तयोक्तो मां प्रति प्रभो ॥
दृष्टम् एतत् तया सम्यग् एकपत्न्या न संशयः ॥
त्वदनुग्रहबुद्ध्या तु विप्रैतद् दर्शितं मया ॥
वाक्यं च शृणु मे तात यत् ते वक्ष्ये हितं द्विज ॥
त्वया विनिकृता माता पिता च द्विजसत्तम ॥
अनिसृष्टो ऽसि निष्क्रान्तो गृहात् ताभ्याम् अनिन्दित ॥
वेदोच्चारणकार्यार्थम् अयुक्तं तत् त्वया कृतम् ॥
तव शोकेन वृद्धौ ताव् अन्धौ जातौ तपस्विनौ ॥
तौ प्रसादयितुं गच्छ मा त्वा धर्मो ऽत्यगान् महान् ॥
तपस्वी त्वं महात्मा च धर्मे च निरतः सदा ॥
सर्वम् एतद् अपार्थं ते क्षिप्रं तौ संप्रसादय ॥
श्रद्दधस्व मम ब्रह्मन् नान्यथा कर्तुम् अर्हसि ॥
गम्यताम् अद्य विप्रर्षे श्रेयस् ते कथयाम्य् अहम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
gurū nivedya viprāya tau mātāpitarāv ubhau ||
punar eva sa dharmātmā vyādho brāhmaṇam abravīt ||
pravṛttacakṣur jāto 'smi saṃpaśya tapaso balam ||
yadartham ukto 'si tayā gacchasva mithilām iti ||
patiśuśrūṣaparayā dāntayā satyaśīlayā ||
mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati ||
brāhmaṇa uvāca
pativratāyāḥ satyāyāḥ śīlāḍhyāyā yatavrata ||
saṃsmṛtya vākyaṃ dharmajña guṇavān asi me mataḥ ||
vyādha uvāca
yat tadā tvaṃ dvijaśreṣṭha tayokto māṃ prati prabho ||
dṛṣṭam etat tayā samyag ekapatnyā na saṃśayaḥ ||
tvadanugrahabuddhyā tu vipraitad darśitaṃ mayā ||
vākyaṃ ca śṛṇu me tāta yat te vakṣye hitaṃ dvija ||
tvayā vinikṛtā mātā pitā ca dvijasattama ||
anisṛṣṭo 'si niṣkrānto gṛhāt tābhyām anindita ||
vedoccāraṇakāryārtham ayuktaṃ tat tvayā kṛtam ||
tava śokena vṛddhau tāv andhau jātau tapasvinau ||
tau prasādayituṃ gaccha mā tvā dharmo 'tyagān mahān ||
tapasvī tvaṃ mahātmā ca dharme ca nirataḥ sadā ||
sarvam etad apārthaṃ te kṣipraṃ tau saṃprasādaya ||
śraddadhasva mama brahman nānyathā kartum arhasi ||
gamyatām adya viprarṣe śreyas te kathayāmy aham ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच गुरू निवेद्य विप्राय तौ मातापितराव् उभौ ॥ पुनर् एव स धर्मात्मा व्याधो ब्राह्मणम् अब्रवीत् ॥ प्रवृत्तचक्षुर् जातो ऽस्मि संपश्य तपसो बलम् ॥ यदर्थम् उक्तो ऽसि तया गच्छस्व मिथिलाम् इति ॥ पतिशुश्रूषपरया दान्तया सत्यशीलया ॥ मिथिलायां वसन् व्याधः स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति ॥ ब्राह्मण उवाच पतिव्रतायाः सत्यायाः शीलाढ्याया यतव्रत ॥ संस्मृत्य वाक्यं धर्मज्ञ गुणवान् असि मे मतः ॥ व्याध उवाच यत् तदा त्वं द्विजश्रेष्ठ तयोक्तो मां प्रति प्रभो ॥ दृष्टम् एतत् तया सम्यग् एकपत्न्या न संशयः ॥ त्वदनुग्रहबुद्ध्या तु विप्रैतद् दर्शितं मया ॥ वाक्यं च शृणु मे तात यत् ते वक्ष्ये हितं द्विज ॥ त्वया विनिकृता माता पिता च द्विजसत्तम ॥ अनिसृष्टो ऽसि निष्क्रान्तो गृहात् ताभ्याम् अनिन्दित ॥ वेदोच्चारणकार्यार्थम् अयुक्तं तत् त्वया कृतम् ॥ तव शोकेन वृद्धौ ताव् अन्धौ जातौ तपस्विनौ ॥ तौ प्रसादयितुं गच्छ मा त्वा धर्मो ऽत्यगान् महान् ॥ तपस्वी त्वं महात्मा च धर्मे च निरतः सदा ॥ सर्वम् एतद् अपार्थं ते क्षिप्रं तौ संप्रसादय ॥ श्रद्दधस्व मम ब्रह्मन् नान्यथा कर्तुम् अर्हसि ॥ गम्यताम् अद्य विप्रर्षे श्रेयस् ते कथयाम्य् अहम् ॥mārkaṇḍeya uvāca gurū nivedya viprāya tau mātāpitarāv ubhau || punar eva sa dharmātmā vyādho brāhmaṇam abravīt || pravṛttacakṣur jāto 'smi saṃpaśya tapaso balam || yadartham ukto 'si tayā gacchasva mithilām iti || patiśuśrūṣaparayā dāntayā satyaśīlayā || mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati || brāhmaṇa uvāca pativratāyāḥ satyāyāḥ śīlāḍhyāyā yatavrata || saṃsmṛtya vākyaṃ dharmajña guṇavān asi me mataḥ || vyādha uvāca yat tadā tvaṃ dvijaśreṣṭha tayokto māṃ prati prabho || dṛṣṭam etat tayā samyag ekapatnyā na saṃśayaḥ || tvadanugrahabuddhyā tu vipraitad darśitaṃ mayā || vākyaṃ ca śṛṇu me tāta yat te vakṣye hitaṃ dvija || tvayā vinikṛtā mātā pitā ca dvijasattama || anisṛṣṭo 'si niṣkrānto gṛhāt tābhyām anindita || vedoccāraṇakāryārtham ayuktaṃ tat tvayā kṛtam || tava śokena vṛddhau tāv andhau jātau tapasvinau || tau prasādayituṃ gaccha mā tvā dharmo 'tyagān mahān || tapasvī tvaṃ mahātmā ca dharme ca nirataḥ sadā || sarvam etad apārthaṃ te kṣipraṃ tau saṃprasādaya || śraddadhasva mama brahman nānyathā kartum arhasi || gamyatām adya viprarṣe śreyas te kathayāmy aham ||Having shown him his parents, Dharmavyadha tells Kaushika that his sight is now opened and he sees the power of tapas; he recalls the words of the devoted wife who directed the brahmin to him, and speaks a useful truth: Kaushika left home without his parents' permission for the sake of Vedic recitation, thereby wounding his mother and father, from grief they became blind, and he must quickly appease them so that great dharma does not depart from him.

अनुवाद

Having shown the brahmin his parents, Dharmavyadha said: "Now my sight is opened; behold the power of tapas. That devoted wife, restrained and truthful, told you: 'In Mithila lives a hunter; he will tell you of dharma.' She saw this rightly. For your good I have shown you this. Now hear a useful word: you have wounded your mother and father, best of brahmins. You left home without their permission for the sake of reciting the Vedas, and this was not right. From grief for you these aged ascetics have become blind. Go, appease them, so that great dharma does not depart from you. You are an ascetic and ever devoted to dharma, but all this will become fruitless unless you appease them."

भाष्य

Vedic recitation does not justify disrespect toward one's parents. Knowledge cut off from gratitude loses the force of dharma.

संस्करण

908f43731515 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN