महाभारत 3.205.11-20

देवनागरी

ब्राह्मण उवाच
यद् एतद् उक्तं भवता सर्वं सत्यम् असंशयम् ॥
प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ साध्वाचार गुणान्वित ॥
व्याध उवाच
दैवतप्रतिमो हि त्वं यस् त्वं धर्मम् अनुव्रतः ॥
पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः ॥
अतन्द्रितः कुरु क्षिप्रं मातापित्रोर् हि पूजनम् ॥
अतः परम् अहं धर्मं नान्यं पश्यामि कं चन ॥
ब्राह्मण उवाच
इहाहम् आगतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे संगतं त्वया ॥
ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शकाः ॥
एको नरसहस्रेषु धर्मविद् विद्यते न वा ॥
प्रीतो ऽस्मि तव सत्येन भद्रं ते पुरुषोत्तम ॥
पतमानो हि नरके भवतास्मि समुद्धृतः ॥
भवितव्यम् अथैवं च यद् दृष्टो ऽसि मयानघ ॥
राजा ययातिर् दौहित्रैः पतितस् तारितो यथा ॥
सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाहं भवता त्व् इह ॥
मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात् तव ॥
नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम् ॥
दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तता ॥
न त्वां शूद्रम् अहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम् ॥
येन कर्मविपाकेन प्राप्तेयं शूद्रता त्वया ॥
एतद् इच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन हि महामते ॥
कामया ब्रूहि मे तथ्यं सर्वं त्वं प्रयतात्मवान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

brāhmaṇa uvāca
yad etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ satyam asaṃśayam ||
prīto 'smi tava dharmajña sādhvācāra guṇānvita ||
vyādha uvāca
daivatapratimo hi tvaṃ yas tvaṃ dharmam anuvrataḥ ||
purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ ||
atandritaḥ kuru kṣipraṃ mātāpitror hi pūjanam ||
ataḥ param ahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃ cana ||
brāhmaṇa uvāca
ihāham āgato diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tvayā ||
īdṛśā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ ||
eko narasahasreṣu dharmavid vidyate na vā ||
prīto 'smi tava satyena bhadraṃ te puruṣottama ||
patamāno hi narake bhavatāsmi samuddhṛtaḥ ||
bhavitavyam athaivaṃ ca yad dṛṣṭo 'si mayānagha ||
rājā yayātir dauhitraiḥ patitas tārito yathā ||
sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathāhaṃ bhavatā tv iha ||
mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāt tava ||
nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayam ||
durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā ||
na tvāṃ śūdram ahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇam ||
yena karmavipākena prāpteyaṃ śūdratā tvayā ||
etad icchāmi vijñātuṃ tattvena hi mahāmate ||
kāmayā brūhi me tathyaṃ sarvaṃ tvaṃ prayatātmavān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ब्राह्मण उवाच यद् एतद् उक्तं भवता सर्वं सत्यम् असंशयम् ॥ प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ साध्वाचार गुणान्वित ॥ व्याध उवाच दैवतप्रतिमो हि त्वं यस् त्वं धर्मम् अनुव्रतः ॥ पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः ॥ अतन्द्रितः कुरु क्षिप्रं मातापित्रोर् हि पूजनम् ॥ अतः परम् अहं धर्मं नान्यं पश्यामि कं चन ॥ ब्राह्मण उवाच इहाहम् आगतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे संगतं त्वया ॥ ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शकाः ॥ एको नरसहस्रेषु धर्मविद् विद्यते न वा ॥ प्रीतो ऽस्मि तव सत्येन भद्रं ते पुरुषोत्तम ॥ पतमानो हि नरके भवतास्मि समुद्धृतः ॥ भवितव्यम् अथैवं च यद् दृष्टो ऽसि मयानघ ॥ राजा ययातिर् दौहित्रैः पतितस् तारितो यथा ॥ सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाहं भवता त्व् इह ॥ मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात् तव ॥ नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम् ॥ दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तता ॥ न त्वां शूद्रम् अहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम् ॥ येन कर्मविपाकेन प्राप्तेयं शूद्रता त्वया ॥ एतद् इच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन हि महामते ॥ कामया ब्रूहि मे तथ्यं सर्वं त्वं प्रयतात्मवान् ॥brāhmaṇa uvāca yad etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ satyam asaṃśayam || prīto 'smi tava dharmajña sādhvācāra guṇānvita || vyādha uvāca daivatapratimo hi tvaṃ yas tvaṃ dharmam anuvrataḥ || purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ || atandritaḥ kuru kṣipraṃ mātāpitror hi pūjanam || ataḥ param ahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃ cana || brāhmaṇa uvāca ihāham āgato diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tvayā || īdṛśā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ || eko narasahasreṣu dharmavid vidyate na vā || prīto 'smi tava satyena bhadraṃ te puruṣottama || patamāno hi narake bhavatāsmi samuddhṛtaḥ || bhavitavyam athaivaṃ ca yad dṛṣṭo 'si mayānagha || rājā yayātir dauhitraiḥ patitas tārito yathā || sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathāhaṃ bhavatā tv iha || mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāt tava || nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayam || durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā || na tvāṃ śūdram ahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇam || yena karmavipākena prāpteyaṃ śūdratā tvayā || etad icchāmi vijñātuṃ tattvena hi mahāmate || kāmayā brūhi me tathyaṃ sarvaṃ tvaṃ prayatātmavān ||Kaushika acknowledges the hunter's words as true, thanks him, and says that people who reveal dharma like this are rare; he compares himself to one falling into hell who has been lifted up by the hunter, as Yayati was lifted up by his grandsons, and promises to serve his parents; he does not consider the hunter a shudra, since he knows dharma, and asks him to tell by what ripening of karma he attained this shudra state.

अनुवाद

The brahmin said: "All that you have spoken is true. I am pleased with you, knower of dharma, adorned with good conduct. By good fortune I have come here, by good fortune I have met you. Such men who reveal dharma are rare in the world; among a thousand men scarcely one knower of dharma is found. You have lifted me up as I was falling into hell, just as Yayati was lifted up by his own grandsons. At your word I shall serve my father and mother. Only one who is unpurified fails to grasp the determination of dharma and adharma. Eternal dharma is hard to know; though you dwell in a shudra's womb, I do not consider you a shudra. There must be a reason, some ripening of karma, through which this state has come to you. I wish to know this in truth."

भाष्य

Kaushika finally sees the essence: the hunter's outward station is not his inner nature. Dharma is recognized by the quality of consciousness and action.

संस्करण

1d46d04cdc0c · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN