महाभारत 3.205.21-29

देवनागरी

व्याध उवाच
अनतिक्रमणीया हि ब्राह्मणा वै द्विजोत्तम ॥
शृणु सर्वम् इदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ ॥
अहं हि ब्राह्मणः पूर्वम् आसं द्विजवरात्मज ॥
वेदाध्यायी सुकुशलो वेदाङ्गानां च पारगः ॥
आत्मदोषकृतैर् ब्रह्मन्न् अवस्थां प्राप्तवान् इमाम् ॥
कश् चिद् राजा मम सखा धनुर्वेदपरायणः ॥
संसर्गाद् धनुषि श्रेष्ठस् ततो ऽहम् अभवं द्विज ॥
एतस्मिन्न् एव काले तु मृगयां निर्गतो नृपः ॥
सहितो योधमुख्यैश् च मन्त्रिभिश् च सुसंवृतः ॥
ततो ऽभ्यहन् मृगांस् तत्र सुबहून् आश्रमं प्रति ॥
अथ क्षिप्तः शरो घोरो मयापि द्विजसत्तम ॥
ताडितश् च मुनिस् तेन शरेणानतपर्वणा ॥
भूमौ निपतितो ब्रह्मन्न् उवाच प्रतिनादयन् ॥
नापराध्याम्य् अहं किं चित् केन पापम् इदं कृतम् ॥
मन्वानस् तं मृगं चाहं संप्राप्तः सहसा मुनिम् ॥
अपश्यं तम् ऋषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा ॥
तम् उग्रतपसं विप्रं निष्टनन्तं महीतले ॥
अकार्यकरणाच् चापि भृशं मे व्यथितं मनः ॥
अजानता कृतम् इदं मयेत्य् अथ तम् अब्रुवम् ॥
क्षन्तुम् अर्हसि मे ब्रह्मन्न् इति चोक्तो मया मुनिः ॥
ततः प्रत्यब्रवीद् वाक्यम् ऋषिर् मां क्रोधमूर्छितः ॥
व्याधस् त्वं भविता क्रूर शूद्रयोनाव् इति द्विज ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vyādha uvāca
anatikramaṇīyā hi brāhmaṇā vai dvijottama ||
śṛṇu sarvam idaṃ vṛttaṃ pūrvadehe mamānagha ||
ahaṃ hi brāhmaṇaḥ pūrvam āsaṃ dvijavarātmaja ||
vedādhyāyī sukuśalo vedāṅgānāṃ ca pāragaḥ ||
ātmadoṣakṛtair brahmann avasthāṃ prāptavān imām ||
kaś cid rājā mama sakhā dhanurvedaparāyaṇaḥ ||
saṃsargād dhanuṣi śreṣṭhas tato 'ham abhavaṃ dvija ||
etasminn eva kāle tu mṛgayāṃ nirgato nṛpaḥ ||
sahito yodhamukhyaiś ca mantribhiś ca susaṃvṛtaḥ ||
tato 'bhyahan mṛgāṃs tatra subahūn āśramaṃ prati ||
atha kṣiptaḥ śaro ghoro mayāpi dvijasattama ||
tāḍitaś ca munis tena śareṇānataparvaṇā ||
bhūmau nipatito brahmann uvāca pratinādayan ||
nāparādhyāmy ahaṃ kiṃ cit kena pāpam idaṃ kṛtam ||
manvānas taṃ mṛgaṃ cāhaṃ saṃprāptaḥ sahasā munim ||
apaśyaṃ tam ṛṣiṃ viddhaṃ śareṇānataparvaṇā ||
tam ugratapasaṃ vipraṃ niṣṭanantaṃ mahītale ||
akāryakaraṇāc cāpi bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ ||
ajānatā kṛtam idaṃ mayety atha tam abruvam ||
kṣantum arhasi me brahmann iti cokto mayā muniḥ ||
tataḥ pratyabravīd vākyam ṛṣir māṃ krodhamūrchitaḥ ||
vyādhas tvaṃ bhavitā krūra śūdrayonāv iti dvija ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

व्याध उवाच अनतिक्रमणीया हि ब्राह्मणा वै द्विजोत्तम ॥ शृणु सर्वम् इदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ ॥ अहं हि ब्राह्मणः पूर्वम् आसं द्विजवरात्मज ॥ वेदाध्यायी सुकुशलो वेदाङ्गानां च पारगः ॥ आत्मदोषकृतैर् ब्रह्मन्न् अवस्थां प्राप्तवान् इमाम् ॥ कश् चिद् राजा मम सखा धनुर्वेदपरायणः ॥ संसर्गाद् धनुषि श्रेष्ठस् ततो ऽहम् अभवं द्विज ॥ एतस्मिन्न् एव काले तु मृगयां निर्गतो नृपः ॥ सहितो योधमुख्यैश् च मन्त्रिभिश् च सुसंवृतः ॥ ततो ऽभ्यहन् मृगांस् तत्र सुबहून् आश्रमं प्रति ॥ अथ क्षिप्तः शरो घोरो मयापि द्विजसत्तम ॥ ताडितश् च मुनिस् तेन शरेणानतपर्वणा ॥ भूमौ निपतितो ब्रह्मन्न् उवाच प्रतिनादयन् ॥ नापराध्याम्य् अहं किं चित् केन पापम् इदं कृतम् ॥ मन्वानस् तं मृगं चाहं संप्राप्तः सहसा मुनिम् ॥ अपश्यं तम् ऋषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा ॥ तम् उग्रतपसं विप्रं निष्टनन्तं महीतले ॥ अकार्यकरणाच् चापि भृशं मे व्यथितं मनः ॥ अजानता कृतम् इदं मयेत्य् अथ तम् अब्रुवम् ॥ क्षन्तुम् अर्हसि मे ब्रह्मन्न् इति चोक्तो मया मुनिः ॥ ततः प्रत्यब्रवीद् वाक्यम् ऋषिर् मां क्रोधमूर्छितः ॥ व्याधस् त्वं भविता क्रूर शूद्रयोनाव् इति द्विज ॥vyādha uvāca anatikramaṇīyā hi brāhmaṇā vai dvijottama || śṛṇu sarvam idaṃ vṛttaṃ pūrvadehe mamānagha || ahaṃ hi brāhmaṇaḥ pūrvam āsaṃ dvijavarātmaja || vedādhyāyī sukuśalo vedāṅgānāṃ ca pāragaḥ || ātmadoṣakṛtair brahmann avasthāṃ prāptavān imām || kaś cid rājā mama sakhā dhanurvedaparāyaṇaḥ || saṃsargād dhanuṣi śreṣṭhas tato 'ham abhavaṃ dvija || etasminn eva kāle tu mṛgayāṃ nirgato nṛpaḥ || sahito yodhamukhyaiś ca mantribhiś ca susaṃvṛtaḥ || tato 'bhyahan mṛgāṃs tatra subahūn āśramaṃ prati || atha kṣiptaḥ śaro ghoro mayāpi dvijasattama || tāḍitaś ca munis tena śareṇānataparvaṇā || bhūmau nipatito brahmann uvāca pratinādayan || nāparādhyāmy ahaṃ kiṃ cit kena pāpam idaṃ kṛtam || manvānas taṃ mṛgaṃ cāhaṃ saṃprāptaḥ sahasā munim || apaśyaṃ tam ṛṣiṃ viddhaṃ śareṇānataparvaṇā || tam ugratapasaṃ vipraṃ niṣṭanantaṃ mahītale || akāryakaraṇāc cāpi bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ || ajānatā kṛtam idaṃ mayety atha tam abruvam || kṣantum arhasi me brahmann iti cokto mayā muniḥ || tataḥ pratyabravīd vākyam ṛṣir māṃ krodhamūrchitaḥ || vyādhas tvaṃ bhavitā krūra śūdrayonāv iti dvija ||Dharmavyadha says that brahmins must never be transgressed against, and tells of his former birth: he was a brahmin, son of an excellent twice-born, learned in the Vedas and the vedangas, but through his own fault he came to his present state; his friend was a king devoted to Dhanurveda, and through association with him he became foremost in archery; once, hunting with the king and his warriors, he loosed a terrible arrow meaning to strike a beast, but it struck a sage near the ashram; shaken, he begged forgiveness, yet the enraged seer cursed him to become a cruel hunter born in a shudra's womb.

अनुवाद

The hunter said: "Brahmins must never be transgressed against. Hear all that befell me in my former body. Formerly I was a brahmin, son of an excellent twice-born, I studied the Vedas, was skilled, and knew the vedangas. But through my own faults I came to this state. A certain king was my friend, devoted to Dhanurveda; through association with him I became supreme in archery. Once the king went out hunting with his best warriors and ministers and slew many beasts near an ashram. I too loosed a terrible arrow, thinking I aimed at a beast, but by it a sage was struck. He fell to the ground and said: 'I have done no wrong; by whom was this sin committed?' Thinking it was the deer, I hastened to the spot and saw the seer pierced by my straight-jointed arrow, the fierce ascetic groaning on the ground. My heart was deeply troubled by this wrongful act, and I said: 'This was done by me unknowingly. Forgive me, brahmin.' But the sage, overcome with wrath, answered me: 'Cruel one, you shall become a hunter born in a shudra's womb.'"

भाष्य

Past learning did not save the hunter from the consequence of a careless act of violence. Karma teaches precision: even unintended harm calls for purification.

संस्करण

10a5aeede010 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN