महाभारत 3.206.1-8

देवनागरी

व्याध उवाच
एवं शप्तो ऽहम् ऋषिणा तदा द्विजवरोत्तम ॥
अभिप्रसादयम् ऋषिं गिरा वाक्यविशारदम् ॥
अजानता मयाकार्यम् इदम् अद्य कृतं मुने ॥
क्षन्तुम् अर्हसि तत् सर्वं प्रसीद भगवन्न् इति ॥
ऋषिर् उवाच
नान्यथा भविता शाप एवम् एतद् असंशयम् ॥
आनृशंस्याद् अहं किं चित् कर्तानुग्रहम् अद्य ते ॥
शूद्रयोनौ वर्तमानो धर्मज्ञो भविता ह्य् असि ॥
मातापित्रोश् च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः ॥
तया शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि ॥
जातिस्मरश् च भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि ॥
शापक्षयान्ते निर्वृत्ते भवितासि पुनर् द्विजः ॥
व्याध उवाच
एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणास्म्य् उग्रतेजसा ॥
प्रसादश् च कृतस् तेन ममैवं द्विपदां वर ॥
शरं चोद्धृतवान् अस्मि तस्य वै द्विजसत्तम ॥
आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर् व्ययुज्यत ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा मम पुराभवत् ॥
अभितश् चापि गन्तव्यं मया स्वर्गं द्विजोत्तम ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vyādha uvāca
evaṃ śapto 'ham ṛṣiṇā tadā dvijavarottama ||
abhiprasādayam ṛṣiṃ girā vākyaviśāradam ||
ajānatā mayākāryam idam adya kṛtaṃ mune ||
kṣantum arhasi tat sarvaṃ prasīda bhagavann iti ||
ṛṣir uvāca
nānyathā bhavitā śāpa evam etad asaṃśayam ||
ānṛśaṃsyād ahaṃ kiṃ cit kartānugraham adya te ||
śūdrayonau vartamāno dharmajño bhavitā hy asi ||
mātāpitroś ca śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ ||
tayā śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasi ||
jātismaraś ca bhavitā svargaṃ caiva gamiṣyasi ||
śāpakṣayānte nirvṛtte bhavitāsi punar dvijaḥ ||
vyādha uvāca
evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇāsmy ugratejasā ||
prasādaś ca kṛtas tena mamaivaṃ dvipadāṃ vara ||
śaraṃ coddhṛtavān asmi tasya vai dvijasattama ||
āśramaṃ ca mayā nīto na ca prāṇair vyayujyata ||
etat te sarvam ākhyātaṃ yathā mama purābhavat ||
abhitaś cāpi gantavyaṃ mayā svargaṃ dvijottama ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

व्याध उवाच एवं शप्तो ऽहम् ऋषिणा तदा द्विजवरोत्तम ॥ अभिप्रसादयम् ऋषिं गिरा वाक्यविशारदम् ॥ अजानता मयाकार्यम् इदम् अद्य कृतं मुने ॥ क्षन्तुम् अर्हसि तत् सर्वं प्रसीद भगवन्न् इति ॥ ऋषिर् उवाच नान्यथा भविता शाप एवम् एतद् असंशयम् ॥ आनृशंस्याद् अहं किं चित् कर्तानुग्रहम् अद्य ते ॥ शूद्रयोनौ वर्तमानो धर्मज्ञो भविता ह्य् असि ॥ मातापित्रोश् च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः ॥ तया शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि ॥ जातिस्मरश् च भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि ॥ शापक्षयान्ते निर्वृत्ते भवितासि पुनर् द्विजः ॥ व्याध उवाच एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणास्म्य् उग्रतेजसा ॥ प्रसादश् च कृतस् तेन ममैवं द्विपदां वर ॥ शरं चोद्धृतवान् अस्मि तस्य वै द्विजसत्तम ॥ आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर् व्ययुज्यत ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा मम पुराभवत् ॥ अभितश् चापि गन्तव्यं मया स्वर्गं द्विजोत्तम ॥vyādha uvāca evaṃ śapto 'ham ṛṣiṇā tadā dvijavarottama || abhiprasādayam ṛṣiṃ girā vākyaviśāradam || ajānatā mayākāryam idam adya kṛtaṃ mune || kṣantum arhasi tat sarvaṃ prasīda bhagavann iti || ṛṣir uvāca nānyathā bhavitā śāpa evam etad asaṃśayam || ānṛśaṃsyād ahaṃ kiṃ cit kartānugraham adya te || śūdrayonau vartamāno dharmajño bhavitā hy asi || mātāpitroś ca śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ || tayā śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasi || jātismaraś ca bhavitā svargaṃ caiva gamiṣyasi || śāpakṣayānte nirvṛtte bhavitāsi punar dvijaḥ || vyādha uvāca evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇāsmy ugratejasā || prasādaś ca kṛtas tena mamaivaṃ dvipadāṃ vara || śaraṃ coddhṛtavān asmi tasya vai dvijasattama || āśramaṃ ca mayā nīto na ca prāṇair vyayujyata || etat te sarvam ākhyātaṃ yathā mama purābhavat || abhitaś cāpi gantavyaṃ mayā svargaṃ dvijottama ||Cursed by the sage, the hunter begs for mercy, explaining that he acted wrongly out of ignorance; the sage says the curse cannot be undone, but out of compassion he softens it: born in a shudra's womb, the hunter will be a knower of dharma, will serve his parents, will attain great perfection (siddhi), will remember his former birth, will go to heaven, and when the curse is exhausted will again become twice-born; the hunter drew out the arrow, carried the sage to his hermitage, and the sage did not die.

अनुवाद

The Dharma-hunter continued: "Cursed by the sage, I began to entreat him: 'Today I have unknowingly done wrong. Forgive all this; have mercy.' The sage said: 'The curse will not be otherwise; this is certain. But out of compassion I will grant you a favor. Dwelling in a shudra's womb, you will be a knower of dharma; you will serve your mother and father. By that service you will attain great perfection, you will remember your former birth, and you will go to heaven. When the curse is exhausted, you will again become twice-born.' Thus I was cursed by that sage of fierce splendor, and thus he showed me this favor. I drew out his arrow, carried him to his hermitage, and he did not part with his life. This is all that happened to me before."

भाष्य

The curse becomes a path of purification, because mercy is contained within it. Service to parents turns a fall into a means of return.

संस्करण

32898862539b · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN