महाभारत 3.206.21-34

देवनागरी

न विषादे मनः कार्यं विषादो विषम् उत्तमम् ॥
मारयत्य् अकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥
यं विषादो ऽभिभवति विषमे समुपस्थिते ॥
तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते ॥
अवश्यं क्रियमाणस्य कर्मणो दृश्यते फलम् ॥
न हि निर्वेदम् आगम्य किं चित् प्राप्नोति शोभनम् ॥
अथाप्य् उपायं पश्येत दुःखस्य परिमोक्षणे ॥
अशोचन्न् आरभेतैव युक्तश् चाव्यसनी भवेत् ॥
भूतेष्व् अभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः ॥
न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥
न शोचामि च वै विद्वन् कालाकाङ्क्षी स्थितो ऽस्म्य् अहम् ॥
एतैर् निदर्शनैर् ब्रह्मन् नावसीदामि सत्तम ॥
ब्राह्मण उवाच
कृतप्रज्ञो ऽसि मेधावी बुद्धिश् च विपुला तव ॥
नाहं भवन्तं शोचामि ज्ञानतृप्तो ऽसि धर्मवित् ॥
आपृच्छे त्वां स्वस्ति ते ऽस्तु धर्मस् त्वा परिरक्षतु ॥
अप्रमादस् तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतां वर ॥
मार्कण्डेय उवाच
बाढम् इत्य् एव तं व्याधः कृताञ्जलिर् उवाच ह ॥
प्रदक्षिणम् अथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः ॥
स तु गत्वा द्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस् तदा ॥
मातापितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर ॥
पृष्टवान् असि यं तात धर्मं धर्मभृतां वर ॥
पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम ॥
मातापित्रोश् च शुश्रूषा व्याधे धर्मश् च कीर्तितः ॥
युधिष्ठिर उवाच
अत्यद्भुतम् इदं ब्रह्मन् धर्माख्यानम् अनुत्तमम् ॥
सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ कथितं द्विजसत्तम ॥
सुखश्रव्यतया विद्वन् मुहूर्तम् इव मे गतम् ॥
न हि तृप्तो ऽस्मि भगवञ् शृण्वानो धर्मम् उत्तमम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo viṣam uttamam ||
mārayaty akṛtaprajñaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ ||
yaṃ viṣādo 'bhibhavati viṣame samupasthite ||
tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na vidyate ||
avaśyaṃ kriyamāṇasya karmaṇo dṛśyate phalam ||
na hi nirvedam āgamya kiṃ cit prāpnoti śobhanam ||
athāpy upāyaṃ paśyeta duḥkhasya parimokṣaṇe ||
aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet ||
bhūteṣv abhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥ ||
na śocanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim ||
na śocāmi ca vai vidvan kālākāṅkṣī sthito 'smy aham ||
etair nidarśanair brahman nāvasīdāmi sattama ||
brāhmaṇa uvāca
kṛtaprajño 'si medhāvī buddhiś ca vipulā tava ||
nāhaṃ bhavantaṃ śocāmi jñānatṛpto 'si dharmavit ||
āpṛcche tvāṃ svasti te 'stu dharmas tvā parirakṣatu ||
apramādas tu kartavyo dharme dharmabhṛtāṃ vara ||
mārkaṇḍeya uvāca
bāḍham ity eva taṃ vyādhaḥ kṛtāñjalir uvāca ha ||
pradakṣiṇam atho kṛtvā prasthito dvijasattamaḥ ||
sa tu gatvā dvijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃs tadā ||
mātāpitṛbhyāṃ vṛddhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ ||
etat te sarvam ākhyātaṃ nikhilena yudhiṣṭhira ||
pṛṣṭavān asi yaṃ tāta dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara ||
pativratāyā māhātmyaṃ brāhmaṇasya ca sattama ||
mātāpitroś ca śuśrūṣā vyādhe dharmaś ca kīrtitaḥ ||
yudhiṣṭhira uvāca
atyadbhutam idaṃ brahman dharmākhyānam anuttamam ||
sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha kathitaṃ dvijasattama ||
sukhaśravyatayā vidvan muhūrtam iva me gatam ||
na hi tṛpto 'smi bhagavañ śṛṇvāno dharmam uttamam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

न विषादे मनः कार्यं विषादो विषम् उत्तमम् ॥ मारयत्य् अकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥ यं विषादो ऽभिभवति विषमे समुपस्थिते ॥ तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते ॥ अवश्यं क्रियमाणस्य कर्मणो दृश्यते फलम् ॥ न हि निर्वेदम् आगम्य किं चित् प्राप्नोति शोभनम् ॥ अथाप्य् उपायं पश्येत दुःखस्य परिमोक्षणे ॥ अशोचन्न् आरभेतैव युक्तश् चाव्यसनी भवेत् ॥ भूतेष्व् अभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः ॥ न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥ न शोचामि च वै विद्वन् कालाकाङ्क्षी स्थितो ऽस्म्य् अहम् ॥ एतैर् निदर्शनैर् ब्रह्मन् नावसीदामि सत्तम ॥ ब्राह्मण उवाच कृतप्रज्ञो ऽसि मेधावी बुद्धिश् च विपुला तव ॥ नाहं भवन्तं शोचामि ज्ञानतृप्तो ऽसि धर्मवित् ॥ आपृच्छे त्वां स्वस्ति ते ऽस्तु धर्मस् त्वा परिरक्षतु ॥ अप्रमादस् तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतां वर ॥ मार्कण्डेय उवाच बाढम् इत्य् एव तं व्याधः कृताञ्जलिर् उवाच ह ॥ प्रदक्षिणम् अथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः ॥ स तु गत्वा द्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस् तदा ॥ मातापितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर ॥ पृष्टवान् असि यं तात धर्मं धर्मभृतां वर ॥ पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम ॥ मातापित्रोश् च शुश्रूषा व्याधे धर्मश् च कीर्तितः ॥ युधिष्ठिर उवाच अत्यद्भुतम् इदं ब्रह्मन् धर्माख्यानम् अनुत्तमम् ॥ सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ कथितं द्विजसत्तम ॥ सुखश्रव्यतया विद्वन् मुहूर्तम् इव मे गतम् ॥ न हि तृप्तो ऽस्मि भगवञ् शृण्वानो धर्मम् उत्तमम् ॥na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo viṣam uttamam || mārayaty akṛtaprajñaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ || yaṃ viṣādo 'bhibhavati viṣame samupasthite || tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na vidyate || avaśyaṃ kriyamāṇasya karmaṇo dṛśyate phalam || na hi nirvedam āgamya kiṃ cit prāpnoti śobhanam || athāpy upāyaṃ paśyeta duḥkhasya parimokṣaṇe || aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet || bhūteṣv abhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥ || na śocanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim || na śocāmi ca vai vidvan kālākāṅkṣī sthito 'smy aham || etair nidarśanair brahman nāvasīdāmi sattama || brāhmaṇa uvāca kṛtaprajño 'si medhāvī buddhiś ca vipulā tava || nāhaṃ bhavantaṃ śocāmi jñānatṛpto 'si dharmavit || āpṛcche tvāṃ svasti te 'stu dharmas tvā parirakṣatu || apramādas tu kartavyo dharme dharmabhṛtāṃ vara || mārkaṇḍeya uvāca bāḍham ity eva taṃ vyādhaḥ kṛtāñjalir uvāca ha || pradakṣiṇam atho kṛtvā prasthito dvijasattamaḥ || sa tu gatvā dvijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃs tadā || mātāpitṛbhyāṃ vṛddhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ || etat te sarvam ākhyātaṃ nikhilena yudhiṣṭhira || pṛṣṭavān asi yaṃ tāta dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara || pativratāyā māhātmyaṃ brāhmaṇasya ca sattama || mātāpitroś ca śuśrūṣā vyādhe dharmaś ca kīrtitaḥ || yudhiṣṭhira uvāca atyadbhutam idaṃ brahman dharmākhyānam anuttamam || sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha kathitaṃ dvijasattama || sukhaśravyatayā vidvan muhūrtam iva me gatam || na hi tṛpto 'smi bhagavañ śṛṇvāno dharmam uttamam ||The Dharma-hunter says that the fruit of action is inevitable and no good comes from despair; if a means of freeing oneself from suffering is seen, one should begin without grief, collected and free of vice; the wise, who see the highest path, do not grieve; he himself does not grieve and awaits the appointed time; the brahmin acknowledges him as wise and does not grieve for him, takes his leave and departs; Kaushika returns and duly serves his aged parents; Markandeya concludes the account of the greatness of the devoted wife, of the brahmin, of service to parents, and of the hunter's dharma; Yudhishthira is amazed and says that the hearing passed like a moment, and he is not sated with this highest dharma.

अनुवाद

"The fruit of an action performed is inevitably seen; nothing good comes from despair. If you see a means of freeing yourself from suffering, begin without grief, collected and free of vice. The wise, who see the highest path, do not grieve. I too do not grieve, awaiting the time, and by these examples I do not lose heart." The brahmin said: "You are wise, your intellect is vast. I do not grieve for you: you are satisfied with knowledge and know dharma. I take my leave; may dharma protect you." The hunter, folding his hands, agreed. The brahmin circled him and departed. Returning home, he duly began to serve his aged parents. Markandeya said to Yudhishthira: "Thus I have fully told you of the greatness of the devoted wife, of the brahmin, of service to mother and father, and of the hunter's dharma." Yudhishthira replied: "Most wondrous is this supreme account of dharma. It was so pleasing to hear that it passed for me as if a moment. I am not sated, hearing this highest dharma."

भाष्य

The story closes with action: Kaushika did not merely understand, but returned to serve his parents. Dharma is proven not by speech, but by a corrected deed.

संस्करण

3b8040e85cf6 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN