महाभारत 3.207.1-5

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम् ॥
पुनः पप्रच्छ तम् ऋषिं मार्कण्डेयं तपस्विनम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
कथम् अग्निर् वनं यातः कथं चाप्य् अङ्गिराः पुरा ॥
नष्टे ऽग्नौ हव्यम् अवहद् अग्निर् भूत्वा महान् ऋषिः ॥
अग्निर् यदा त्व् एक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु ॥
दृश्यते भगवन् सर्वम् एतद् इच्छामि वेदितुम् ॥
कुमारश् च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतो ऽभवत् ॥
यथा रुद्राच् च संभूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवनन्दन ॥
कौतूहलसमाविष्टो यथातथ्यं महामुने ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām ||
punaḥ papraccha tam ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam ||
yudhiṣṭhira uvāca
katham agnir vanaṃ yātaḥ kathaṃ cāpy aṅgirāḥ purā ||
naṣṭe 'gnau havyam avahad agnir bhūtvā mahān ṛṣiḥ ||
agnir yadā tv eka eva bahutvaṃ cāsya karmasu ||
dṛśyate bhagavan sarvam etad icchāmi veditum ||
kumāraś ca yathotpanno yathā cāgneḥ suto 'bhavat ||
yathā rudrāc ca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca ||
etad icchāmy ahaṃ tvattaḥ śrotuṃ bhārgavanandana ||
kautūhalasamāviṣṭo yathātathyaṃ mahāmune ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम् ॥ पुनः पप्रच्छ तम् ऋषिं मार्कण्डेयं तपस्विनम् ॥ युधिष्ठिर उवाच कथम् अग्निर् वनं यातः कथं चाप्य् अङ्गिराः पुरा ॥ नष्टे ऽग्नौ हव्यम् अवहद् अग्निर् भूत्वा महान् ऋषिः ॥ अग्निर् यदा त्व् एक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु ॥ दृश्यते भगवन् सर्वम् एतद् इच्छामि वेदितुम् ॥ कुमारश् च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतो ऽभवत् ॥ यथा रुद्राच् च संभूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च ॥ एतद् इच्छाम्य् अहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवनन्दन ॥ कौतूहलसमाविष्टो यथातथ्यं महामुने ॥vaiśaṃpāyana uvāca śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām || punaḥ papraccha tam ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam || yudhiṣṭhira uvāca katham agnir vanaṃ yātaḥ kathaṃ cāpy aṅgirāḥ purā || naṣṭe 'gnau havyam avahad agnir bhūtvā mahān ṛṣiḥ || agnir yadā tv eka eva bahutvaṃ cāsya karmasu || dṛśyate bhagavan sarvam etad icchāmi veditum || kumāraś ca yathotpanno yathā cāgneḥ suto 'bhavat || yathā rudrāc ca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca || etad icchāmy ahaṃ tvattaḥ śrotuṃ bhārgavanandana || kautūhalasamāviṣṭo yathātathyaṃ mahāmune ||After the auspicious story of dharma, Yudhishthira again asks Markandeya: how Agni went into the forest, how the ancient Angiras, when Agni had vanished, became fire and carried the oblation; if Agni is one, why his multiplicity is seen in many actions; he also asks how Kumara was born, how he became the son of Agni, how he arose from Rudra, in the Ganga and among the Krittikas.

अनुवाद

Having heard the auspicious story bound up with dharma, Yudhishthira again asked Markandeya: "How did Agni go into the forest? How, in ancient times, when Agni had vanished, did the great sage Angiras become fire and carry the sacrificial oblation? If Agni is one, why is his multiplicity seen in his many actions? And how was Kumara born, how did he become the son of Agni, how did he arise from Rudra, in the Ganga and among the Krittikas? I wish to hear this from you in truth."

भाष्य

After the dharma of human beings, the narrative turns to the cosmic and ritual dharma of fire. The one Agni acts in many forms, as a single truth unfolds through different duties.

संस्करण

7c28ac01c387 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN