महाभारत 3.207.6-17

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
यथा क्रुद्धो हुतवहस् तपस् तप्तुं वनं गतः ॥
यथा च भगवान् अग्निः स्वयम् एवाङ्गिराभवत् ॥
संतापयन् स्वप्रभया नाशयंस् तिमिराणि च ॥
आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन् ॥
तथा स भूत्वा तु तदा जगत् सर्वं प्रकाशयन् ॥
तपश् चरंश् च हुतभुक् संतप्तस् तस्य तेजसा ॥
भृशं ग्लानश् च तेजस्वी न स किं चित् प्रजज्ञिवान् ॥
अथ संचिन्तयाम् आस भगवान् हव्यवाहनः ॥
अन्यो ऽग्निर् इह लोकानां ब्रह्मणा संप्रवर्तितः ॥
अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस्य मे तपः ॥
कथम् अग्निः पुनर् अहं भवेयम् इति चिन्त्य सः ॥
अपश्यद् अग्निवल् लोकांस् तापयन्तं महामुनिम् ॥
सोपासर्पच् छनैर् भीतस् तम् उवाच तदाङ्गिराः ॥
शीघ्रम् एव भवस्वाग्निस् त्वं पुनर् लोकभावनः ॥
विज्ञातश् चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु ॥
त्वम् अग्ने प्रथमः सृष्टो ब्रह्मणा तिमिरापहः ॥
स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रम् एव तमोनुद ॥
अग्निर् उवाच
नष्टकीर्तिर् अहं लोके भवाञ् जातो हुताशनः ॥
भवन्तम् एव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः ॥
निक्षिपाम्य् अहम् अग्नित्वं त्वम् अग्निः प्रथमो भव ॥
भविष्यामि द्वितीयो ऽहं प्राजापत्यक एव च ॥
अङ्गिरा उवाच
कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस् तिमिरापहः ॥
मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रम् अञ्जसा ॥
मार्कण्डेय उवाच
तच् छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास् तथाकरोत् ॥
राजन् बृहस्पतिर् नाम तस्याप्य् अङ्गिरसः सुतः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
yathā kruddho hutavahas tapas taptuṃ vanaṃ gataḥ ||
yathā ca bhagavān agniḥ svayam evāṅgirābhavat ||
saṃtāpayan svaprabhayā nāśayaṃs timirāṇi ca ||
āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan ||
tathā sa bhūtvā tu tadā jagat sarvaṃ prakāśayan ||
tapaś caraṃś ca hutabhuk saṃtaptas tasya tejasā ||
bhṛśaṃ glānaś ca tejasvī na sa kiṃ cit prajajñivān ||
atha saṃcintayām āsa bhagavān havyavāhanaḥ ||
anyo 'gnir iha lokānāṃ brahmaṇā saṃpravartitaḥ ||
agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānasya me tapaḥ ||
katham agniḥ punar ahaṃ bhaveyam iti cintya saḥ ||
apaśyad agnival lokāṃs tāpayantaṃ mahāmunim ||
sopāsarpac chanair bhītas tam uvāca tadāṅgirāḥ ||
śīghram eva bhavasvāgnis tvaṃ punar lokabhāvanaḥ ||
vijñātaś cāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu ||
tvam agne prathamaḥ sṛṣṭo brahmaṇā timirāpahaḥ ||
svasthānaṃ pratipadyasva śīghram eva tamonuda ||
agnir uvāca
naṣṭakīrtir ahaṃ loke bhavāñ jāto hutāśanaḥ ||
bhavantam eva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ ||
nikṣipāmy aham agnitvaṃ tvam agniḥ prathamo bhava ||
bhaviṣyāmi dvitīyo 'haṃ prājāpatyaka eva ca ||
aṅgirā uvāca
kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnis timirāpahaḥ ||
māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putram añjasā ||
mārkaṇḍeya uvāca
tac chrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedās tathākarot ||
rājan bṛhaspatir nāma tasyāpy aṅgirasaḥ sutaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥ यथा क्रुद्धो हुतवहस् तपस् तप्तुं वनं गतः ॥ यथा च भगवान् अग्निः स्वयम् एवाङ्गिराभवत् ॥ संतापयन् स्वप्रभया नाशयंस् तिमिराणि च ॥ आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन् ॥ तथा स भूत्वा तु तदा जगत् सर्वं प्रकाशयन् ॥ तपश् चरंश् च हुतभुक् संतप्तस् तस्य तेजसा ॥ भृशं ग्लानश् च तेजस्वी न स किं चित् प्रजज्ञिवान् ॥ अथ संचिन्तयाम् आस भगवान् हव्यवाहनः ॥ अन्यो ऽग्निर् इह लोकानां ब्रह्मणा संप्रवर्तितः ॥ अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस्य मे तपः ॥ कथम् अग्निः पुनर् अहं भवेयम् इति चिन्त्य सः ॥ अपश्यद् अग्निवल् लोकांस् तापयन्तं महामुनिम् ॥ सोपासर्पच् छनैर् भीतस् तम् उवाच तदाङ्गिराः ॥ शीघ्रम् एव भवस्वाग्निस् त्वं पुनर् लोकभावनः ॥ विज्ञातश् चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु ॥ त्वम् अग्ने प्रथमः सृष्टो ब्रह्मणा तिमिरापहः ॥ स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रम् एव तमोनुद ॥ अग्निर् उवाच नष्टकीर्तिर् अहं लोके भवाञ् जातो हुताशनः ॥ भवन्तम् एव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः ॥ निक्षिपाम्य् अहम् अग्नित्वं त्वम् अग्निः प्रथमो भव ॥ भविष्यामि द्वितीयो ऽहं प्राजापत्यक एव च ॥ अङ्गिरा उवाच कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस् तिमिरापहः ॥ मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रम् अञ्जसा ॥ मार्कण्डेय उवाच तच् छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास् तथाकरोत् ॥ राजन् बृहस्पतिर् नाम तस्याप्य् अङ्गिरसः सुतः ॥mārkaṇḍeya uvāca atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam || yathā kruddho hutavahas tapas taptuṃ vanaṃ gataḥ || yathā ca bhagavān agniḥ svayam evāṅgirābhavat || saṃtāpayan svaprabhayā nāśayaṃs timirāṇi ca || āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan || tathā sa bhūtvā tu tadā jagat sarvaṃ prakāśayan || tapaś caraṃś ca hutabhuk saṃtaptas tasya tejasā || bhṛśaṃ glānaś ca tejasvī na sa kiṃ cit prajajñivān || atha saṃcintayām āsa bhagavān havyavāhanaḥ || anyo 'gnir iha lokānāṃ brahmaṇā saṃpravartitaḥ || agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānasya me tapaḥ || katham agniḥ punar ahaṃ bhaveyam iti cintya saḥ || apaśyad agnival lokāṃs tāpayantaṃ mahāmunim || sopāsarpac chanair bhītas tam uvāca tadāṅgirāḥ || śīghram eva bhavasvāgnis tvaṃ punar lokabhāvanaḥ || vijñātaś cāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu || tvam agne prathamaḥ sṛṣṭo brahmaṇā timirāpahaḥ || svasthānaṃ pratipadyasva śīghram eva tamonuda || agnir uvāca naṣṭakīrtir ahaṃ loke bhavāñ jāto hutāśanaḥ || bhavantam eva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ || nikṣipāmy aham agnitvaṃ tvam agniḥ prathamo bhava || bhaviṣyāmi dvitīyo 'haṃ prājāpatyaka eva ca || aṅgirā uvāca kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnis timirāpahaḥ || māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putram añjasā || mārkaṇḍeya uvāca tac chrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedās tathākarot || rājan bṛhaspatir nāma tasyāpy aṅgirasaḥ sutaḥ ||Markandeya recounts an ancient story: the wrathful Hutavaha went into the forest to perform tapas; Angiras, in his hermitage, became like Agni through his own radiance, illumining the world and destroying darkness; the true Agni, weakened by his brilliance, thought that another fire had been established by Brahma for the worlds and that his own fiery state was lost; he approached Angiras and asked him to quickly become fire for the worlds again, acknowledging that he himself had first been created by Brahma to destroy darkness; Agni says that his glory has vanished, that people will know Angiras as Pavaka, and offers to give him the first place, becoming himself the second, Prajapatya fire; Angiras asks Agni to continue doing good for beings and to make him his first son; Jataveda does so, and Brihaspati becomes the son of Angiras.

अनुवाद

Markandeya said: "In ancient times, the wrathful Hutavaha went into the forest to perform tapas. Then the blessed Angiras, dwelling in his hermitage, himself became as it were Agni: with his radiance he warmed the world, dispelled darkness, and illumined all things. Agni, while performing his tapas, was greatly weakened by that radiance and thought: 'Another fire, it seems, has been set up by Brahma for the worlds; my fiery nature has been lost.' He saw the great sage warming the worlds like fire, approached him, and said: 'Quickly become Agni again, the creator of worlds. You are known in the three worlds. You, Agni, were first created by Brahma to dispel darkness; take your place.' Agni said: 'My glory in the world has vanished; you have become Hutashana. People will know you as Pavaka, not me. I hand over to you the nature of fire: you be the first Agni, and I will become the second, the Prajapatya.' Angiras replied: 'Perform good deeds that lead beings to heaven; be Agni, the dispeller of darkness. And me, O god, make your first son in truth.' Jataveda heard the word of Angiras and did so. His son became Brihaspati."

भाष्य

Agni does not cling to glory, and Angiras does not seize the place. Their accord shows how a divine function multiplies without breaking its unity.

संस्करण

c72437aebb1b · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN