महाभारत 3.206.9-20

देवनागरी

ब्राह्मण उवाच
एवम् एतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च ॥
प्राप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुम् अर्हसि ॥
दुष्करं हि कृतं तात जानता जातिम् आत्मनः ॥
कर्मदोषश् च वै विद्वन्न् आत्मजातिकृतेन वै ॥
कं चित् कालं मृष्यतां वै ततो ऽसि भविता द्विजः ॥
सांप्रतं च मतो मे ऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः ॥
ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु ॥
दाम्भिको दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत् ॥
यस् तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः ॥
तं ब्राह्मणम् अहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद् द्विजः ॥
कर्मदोषेण विषमां गतिम् आप्नोति दारुणाम् ॥
क्षीणदोषम् अहं मन्ये चाभितस् त्वां नरोत्तम ॥
कर्तुम् अर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्य् अविषादिनः ॥
लोकवृत्तान्तवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः ॥
व्याध उवाच
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच् छारीरम् औषधैः ॥
एतद् विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतां व्रजेत् ॥
अनिष्टसंप्रयोगाच् च विप्रयोगात् प्रियस्य च ॥
मानुषा मानसैर् दुःखैर् युज्यन्ते अल्पबुद्धयः ॥
गुणैर् भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ॥
सर्वाणि नैतद् एकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥
अनिष्टेनान्वितं पश्यंस् तथा क्षिप्रं विरज्यते ॥
ततश् च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्य् उपक्रमम् ॥
शोचतो न भवेत् किं चित् केवलं परितप्यते ॥
परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाप्य् उभयं नराः ॥
त एव सुखम् एधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः ॥
असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥
असंतोषस्य नास्त्य् अन्तस् तुष्टिस् तु परमं सुखम् ॥
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

brāhmaṇa uvāca
evam etāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca ||
prāpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṃ kartum arhasi ||
duṣkaraṃ hi kṛtaṃ tāta jānatā jātim ātmanaḥ ||
karmadoṣaś ca vai vidvann ātmajātikṛtena vai ||
kaṃ cit kālaṃ mṛṣyatāṃ vai tato 'si bhavitā dvijaḥ ||
sāṃprataṃ ca mato me 'si brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ ||
brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu ||
dāmbhiko duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśo bhavet ||
yas tu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥ ||
taṃ brāhmaṇam ahaṃ manye vṛttena hi bhaved dvijaḥ ||
karmadoṣeṇa viṣamāṃ gatim āpnoti dāruṇām ||
kṣīṇadoṣam ahaṃ manye cābhitas tvāṃ narottama ||
kartum arhasi notkaṇṭhāṃ tvadvidhā hy aviṣādinaḥ ||
lokavṛttāntavṛttajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ ||
vyādha uvāca
prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ ||
etad vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāṃ vrajet ||
aniṣṭasaṃprayogāc ca viprayogāt priyasya ca ||
mānuṣā mānasair duḥkhair yujyante alpabuddhayaḥ ||
guṇair bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca ||
sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṃ hi vidyate ||
aniṣṭenānvitaṃ paśyaṃs tathā kṣipraṃ virajyate ||
tataś ca pratikurvanti yadi paśyanty upakramam ||
śocato na bhavet kiṃ cit kevalaṃ paritapyate ||
parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vāpy ubhayaṃ narāḥ ||
ta eva sukham edhante jñānatṛptā manīṣiṇaḥ ||
asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ ||
asaṃtoṣasya nāsty antas tuṣṭis tu paramaṃ sukham ||
na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ब्राह्मण उवाच एवम् एतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च ॥ प्राप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुम् अर्हसि ॥ दुष्करं हि कृतं तात जानता जातिम् आत्मनः ॥ कर्मदोषश् च वै विद्वन्न् आत्मजातिकृतेन वै ॥ कं चित् कालं मृष्यतां वै ततो ऽसि भविता द्विजः ॥ सांप्रतं च मतो मे ऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः ॥ ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु ॥ दाम्भिको दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत् ॥ यस् तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः ॥ तं ब्राह्मणम् अहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद् द्विजः ॥ कर्मदोषेण विषमां गतिम् आप्नोति दारुणाम् ॥ क्षीणदोषम् अहं मन्ये चाभितस् त्वां नरोत्तम ॥ कर्तुम् अर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्य् अविषादिनः ॥ लोकवृत्तान्तवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः ॥ व्याध उवाच प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच् छारीरम् औषधैः ॥ एतद् विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतां व्रजेत् ॥ अनिष्टसंप्रयोगाच् च विप्रयोगात् प्रियस्य च ॥ मानुषा मानसैर् दुःखैर् युज्यन्ते अल्पबुद्धयः ॥ गुणैर् भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ॥ सर्वाणि नैतद् एकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ अनिष्टेनान्वितं पश्यंस् तथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ ततश् च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्य् उपक्रमम् ॥ शोचतो न भवेत् किं चित् केवलं परितप्यते ॥ परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाप्य् उभयं नराः ॥ त एव सुखम् एधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः ॥ असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥ असंतोषस्य नास्त्य् अन्तस् तुष्टिस् तु परमं सुखम् ॥ न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥brāhmaṇa uvāca evam etāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca || prāpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṃ kartum arhasi || duṣkaraṃ hi kṛtaṃ tāta jānatā jātim ātmanaḥ || karmadoṣaś ca vai vidvann ātmajātikṛtena vai || kaṃ cit kālaṃ mṛṣyatāṃ vai tato 'si bhavitā dvijaḥ || sāṃprataṃ ca mato me 'si brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ || brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu || dāmbhiko duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśo bhavet || yas tu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥ || taṃ brāhmaṇam ahaṃ manye vṛttena hi bhaved dvijaḥ || karmadoṣeṇa viṣamāṃ gatim āpnoti dāruṇām || kṣīṇadoṣam ahaṃ manye cābhitas tvāṃ narottama || kartum arhasi notkaṇṭhāṃ tvadvidhā hy aviṣādinaḥ || lokavṛttāntavṛttajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ || vyādha uvāca prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ || etad vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāṃ vrajet || aniṣṭasaṃprayogāc ca viprayogāt priyasya ca || mānuṣā mānasair duḥkhair yujyante alpabuddhayaḥ || guṇair bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca || sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṃ hi vidyate || aniṣṭenānvitaṃ paśyaṃs tathā kṣipraṃ virajyate || tataś ca pratikurvanti yadi paśyanty upakramam || śocato na bhavet kiṃ cit kevalaṃ paritapyate || parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vāpy ubhayaṃ narāḥ || ta eva sukham edhante jñānatṛptā manīṣiṇaḥ || asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ || asaṃtoṣasya nāsty antas tuṣṭis tu paramaṃ sukham || na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim ||The brahmin says that people receive both suffering and happiness, so the hunter need not grieve; because of a flaw in his karma he endures a harsh condition for a time, but will then become twice-born, and even now, by his conduct, he is a brahmin; a brahmin occupied with fallen, evil deeds becomes like a shudra, while a shudra who is ever established in self-restraint, truth, and dharma is considered a brahmin; the Dharma-hunter answers with a teaching against despair: mental pain must be removed by wisdom, bodily pain by medicine; people of little intelligence suffer from union with the unwanted and separation from the beloved, but all beings unite and separate according to the gunas, and grief accomplishes nothing; contentment is the highest happiness, while despair is a potent poison that kills the unwise and robs them of strength.

अनुवाद

The brahmin said: "Thus people receive both suffering and happiness; you should not grieve. Because of a flaw in your karma you endure this condition for a time, and will then become twice-born. Even now I too consider you a brahmin. A brahmin occupied with fallen, evil deeds, hypocritical and inclined to wrongdoing, is like a shudra. But a shudra who is ever established in self-restraint, truth, and dharma, I consider a brahmin: one becomes twice-born through conduct." The Dharma-hunter replied: "Mental pain must be destroyed by wisdom, bodily pain by medicine. In this lies the power of knowledge; one must not become like a child. People of little intelligence suffer from union with the unwanted and separation from the beloved. Beings unite with the gunas and separate from them; this is no cause for grief for anyone alone. The one who grieves gains nothing, only torments himself. Those who abandon both sorrow and happiness increase in happiness, satisfied by knowledge. Fools are devoted to discontent; the wise arrive at contentment. Discontent has no end, but contentment is the highest happiness. One should not surrender the mind to despair: despair is the deadliest poison, it kills the unwise as an angered serpent kills, and in one whom it overcomes in adversity, strength and human effort vanish."

भाष्य

Here sounds an important criterion of varna by conduct, not by appearance alone. The hunter adds a practice: wisdom heals the mind as medicine heals the body.

संस्करण

7ed9ae597b0d · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN