महाभारत 3.210.1-10

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
काश्यपो ह्य् अथ वासिष्ठः प्राणश् च प्राणपुत्रकः ॥
अग्निर् आङ्गिरसश् चैव च्यवनस् त्रिषुवर्चकः ॥
अचरन्त तपस् तीव्रं पुत्रार्थे बहुवार्षिकम् ॥
पुत्रं लभेम धर्मिष्ठं यशसा ब्रह्मणा समम् ॥
महाव्याहृतिभिर् ध्यातः पञ्चभिस् तैस् तदा त्व् अथ ॥
जज्ञे तेजोमयो ऽर्चिष्मान् पञ्चवर्णः प्रभावनः ॥
समिद्धो ऽग्निः शिरस् तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा ॥
त्वङ् नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत ॥
पञ्चवर्णः स तपसा कृतस् तैः पञ्चभिर् जनैः ॥
पाञ्चजन्यः श्रुतो वेदे पञ्चवंशकरस् तु सः ॥
दश वर्षसहस्राणि तपस् तप्त्वा महातपाः ॥
जनयत् पावकं घोरं पितॄणां स प्रजाः सृजन् ॥
बृहद् रथंतरं मूर्ध्नो वक्त्राच् च तरसाहरौ ॥
शिवं नाभ्यां बलाद् इन्द्रं वाय्वग्नी प्राणतो ऽसृजत् ॥
बाहुभ्याम् अनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह ॥
एतान् सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणाम् असृजत् सुतान् ॥
बृहदूर्जस्य प्रणिधिः काश्यपस्य बृहत्तरः ॥
भानुर् अङ्गिरसो वीरः पुत्रो वर्चस्य सौभरः ॥
प्राणस्य चानुदात्तश् च व्याख्याताः पञ्च वंशजाः ॥
देवान् यज्ञमुषश् चान्यान् सृजन् पञ्चदशोत्तरान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
kāśyapo hy atha vāsiṣṭhaḥ prāṇaś ca prāṇaputrakaḥ ||
agnir āṅgirasaś caiva cyavanas triṣuvarcakaḥ ||
acaranta tapas tīvraṃ putrārthe bahuvārṣikam ||
putraṃ labhema dharmiṣṭhaṃ yaśasā brahmaṇā samam ||
mahāvyāhṛtibhir dhyātaḥ pañcabhis tais tadā tv atha ||
jajñe tejomayo 'rciṣmān pañcavarṇaḥ prabhāvanaḥ ||
samiddho 'gniḥ śiras tasya bāhū sūryanibhau tathā ||
tvaṅ netre ca suvarṇābhe kṛṣṇe jaṅghe ca bhārata ||
pañcavarṇaḥ sa tapasā kṛtas taiḥ pañcabhir janaiḥ ||
pāñcajanyaḥ śruto vede pañcavaṃśakaras tu saḥ ||
daśa varṣasahasrāṇi tapas taptvā mahātapāḥ ||
janayat pāvakaṃ ghoraṃ pitṝṇāṃ sa prajāḥ sṛjan ||
bṛhad rathaṃtaraṃ mūrdhno vaktrāc ca tarasāharau ||
śivaṃ nābhyāṃ balād indraṃ vāyvagnī prāṇato 'sṛjat ||
bāhubhyām anudāttau ca viśve bhūtāni caiva ha ||
etān sṛṣṭvā tataḥ pañca pitṝṇām asṛjat sutān ||
bṛhadūrjasya praṇidhiḥ kāśyapasya bṛhattaraḥ ||
bhānur aṅgiraso vīraḥ putro varcasya saubharaḥ ||
prāṇasya cānudāttaś ca vyākhyātāḥ pañca vaṃśajāḥ ||
devān yajñamuṣaś cānyān sṛjan pañcadaśottarān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच काश्यपो ह्य् अथ वासिष्ठः प्राणश् च प्राणपुत्रकः ॥ अग्निर् आङ्गिरसश् चैव च्यवनस् त्रिषुवर्चकः ॥ अचरन्त तपस् तीव्रं पुत्रार्थे बहुवार्षिकम् ॥ पुत्रं लभेम धर्मिष्ठं यशसा ब्रह्मणा समम् ॥ महाव्याहृतिभिर् ध्यातः पञ्चभिस् तैस् तदा त्व् अथ ॥ जज्ञे तेजोमयो ऽर्चिष्मान् पञ्चवर्णः प्रभावनः ॥ समिद्धो ऽग्निः शिरस् तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा ॥ त्वङ् नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत ॥ पञ्चवर्णः स तपसा कृतस् तैः पञ्चभिर् जनैः ॥ पाञ्चजन्यः श्रुतो वेदे पञ्चवंशकरस् तु सः ॥ दश वर्षसहस्राणि तपस् तप्त्वा महातपाः ॥ जनयत् पावकं घोरं पितॄणां स प्रजाः सृजन् ॥ बृहद् रथंतरं मूर्ध्नो वक्त्राच् च तरसाहरौ ॥ शिवं नाभ्यां बलाद् इन्द्रं वाय्वग्नी प्राणतो ऽसृजत् ॥ बाहुभ्याम् अनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह ॥ एतान् सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणाम् असृजत् सुतान् ॥ बृहदूर्जस्य प्रणिधिः काश्यपस्य बृहत्तरः ॥ भानुर् अङ्गिरसो वीरः पुत्रो वर्चस्य सौभरः ॥ प्राणस्य चानुदात्तश् च व्याख्याताः पञ्च वंशजाः ॥ देवान् यज्ञमुषश् चान्यान् सृजन् पञ्चदशोत्तरान् ॥mārkaṇḍeya uvāca kāśyapo hy atha vāsiṣṭhaḥ prāṇaś ca prāṇaputrakaḥ || agnir āṅgirasaś caiva cyavanas triṣuvarcakaḥ || acaranta tapas tīvraṃ putrārthe bahuvārṣikam || putraṃ labhema dharmiṣṭhaṃ yaśasā brahmaṇā samam || mahāvyāhṛtibhir dhyātaḥ pañcabhis tais tadā tv atha || jajñe tejomayo 'rciṣmān pañcavarṇaḥ prabhāvanaḥ || samiddho 'gniḥ śiras tasya bāhū sūryanibhau tathā || tvaṅ netre ca suvarṇābhe kṛṣṇe jaṅghe ca bhārata || pañcavarṇaḥ sa tapasā kṛtas taiḥ pañcabhir janaiḥ || pāñcajanyaḥ śruto vede pañcavaṃśakaras tu saḥ || daśa varṣasahasrāṇi tapas taptvā mahātapāḥ || janayat pāvakaṃ ghoraṃ pitṝṇāṃ sa prajāḥ sṛjan || bṛhad rathaṃtaraṃ mūrdhno vaktrāc ca tarasāharau || śivaṃ nābhyāṃ balād indraṃ vāyvagnī prāṇato 'sṛjat || bāhubhyām anudāttau ca viśve bhūtāni caiva ha || etān sṛṣṭvā tataḥ pañca pitṝṇām asṛjat sutān || bṛhadūrjasya praṇidhiḥ kāśyapasya bṛhattaraḥ || bhānur aṅgiraso vīraḥ putro varcasya saubharaḥ || prāṇasya cānudāttaś ca vyākhyātāḥ pañca vaṃśajāḥ || devān yajñamuṣaś cānyān sṛjan pañcadaśottarān ||Kashyapa, Vasishtha, Prana, the son of Prana, Agni Angiras, and Chyavana performed fierce tapas for many years for a son equal to Brahma in glory; meditated upon by five mahavyahritis, there was born the radiant, blazing, five-colored Panchajanya; his head was blazing Agni, his arms like the sun, his skin and eyes golden, his shins black; he performed tapas for ten thousand years and brought forth the terrible Pavaka, bringing forth the offspring of the pitrs; from his head he created Brihat and Rathantara, from his face Tarasa and Hara, from his navel Shiva, by his strength Indra, from his breath Vayu and Agni, from his arms the Anudattas and all beings, and then the five sons of the pitrs and fifteen more gods who steal sacrifices.

अनुवाद

Kashyapa, Vasishtha, Prana, the son of Prana, Agni Angiras, and Chyavana performed fierce tapas for many years, seeking a son: 'May we obtain a son most devoted to dharma, equal to Brahma in glory.' Meditated upon by these five through the great mahavyahritis, there was born the radiant, blazing, five-colored Panchajanya. His head was blazing Agni, his arms were like the sun, his skin and eyes were golden, his shins were black. He became five-colored through the tapas of these five; in the Veda he is known as Panchajanya, the creator of five lineages. Performing tapas for ten thousand years, he brought forth the terrible Pavaka, bringing forth the offspring of the pitrs. From his head he created Brihat and Rathantara, from his face Tarasa and Hara, from his navel Shiva, by his strength Indra, from his breath Vayu and Agni, from his arms the Anudattas and all beings. Then he created the five sons of the pitrs, and fifteen more gods who steal sacrifices.

भाष्य

Panchajanya is born from the combined tapas of five great powers. His five-coloredness makes him an image of gathered sacrificial energy.

संस्करण

4b784d2d4a04 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:21:11 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN